Στο βιβλίο μου «States of Exception» υποστήριξα ότι τα κράτη συχνά αντιμετωπίζουν πραγματικές ή φανταστικές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης: πόλεμο, επανάσταση, ριζικές προκλήσεις για την κοινωνική και πολιτική τάξη. Οταν οι κυρίαρχες δυνάμεις δεν μπορούν να εξουδετερώσουν τον κίνδυνο, ο κυρίαρχος επιβάλλει την «κατάσταση έκτακτης ανάγκης» και αναστέλλει το Δίκαιο και την κανονική λειτουργία της πολιτικής. Οι παλαιότεροι το ζήσαμε στις 21 Απριλίου 1967. Για να κατανοήσουμε τι και πώς γίνεται, να εξηγήσουμε ότι η κρατική κυριαρχία εμφανίζεται συχνά με μια προσωποποίηση.
Ο μονάρχης, ο μόνος άρχων, εμφανίζεται ως διάδοχος του μονοθεϊστικού Θεού. Η περίφημη ρήση του Καρλ Σμιτ, «κυρίαρχος είναι αυτός που επιβάλλει την κατάσταση εξαίρεσης», προέρχεται από την κληρονομιά της πολιτικής θεολογίας. «Ολες οι σημαντικές έννοιες της σύγχρονης θεωρίας του κράτους είναι εκκοσμικευμένες θεολογικές έννοιες, για παράδειγμα, ο παντοδύναμος Θεός έγινε ο παντοδύναμος νομοθέτης». H φράση του Σμιτ βρίσκει σύμφωνο τον ορκισμένο του εχθρό, Βάλτερ Μπένγιαμιν. Διεθνώς, ο κυρίαρχος είναι ο αδιαμφισβήτητος ηγεμόνας μιας επικράτειας. Εσωτερικά, η προσωποποίηση του κυρίαρχου ως βασιλιά, αυτοκράτορα έθνους ή λαού δημιουργεί μιαν εντύπωση ενότητας που αποκρύπτει την ταξική, φυλετική ή εθνοτική επικυριαρχία και τις αναπόφευκτες διαμάχες που διαρρηγνύουν την κοινωνική τάξη. Το διαιρεμένο πλήθος μετασχηματίζεται εικονικά σε ενιαίο έθνος ή σε «πολιτικό σώμα».
Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης δεν είναι ούτε μια καθαρά νομική (η απόφαση αποτελεί εκτίμηση της πραγματικής κατάστασης) ούτε καθαρά πραγματολογική (το Δίκαιο εξακολουθεί να υφίσταται αλλά έχει ανασταλεί). Το πραγματικό και το δικαιικό συγχωνεύονται. Το Δίκαιο παραμένει σε ισχύ, αλλά δεν εφαρμόζεται. Σύμφωνα με μια θέση που υποστηρίζεται από τον Agamben, τον Negri, την Butler, τον Zizek και άλλους, μετά τις 11 Σεπτεμβρίου η κατάσταση έκτακτης ανάγκης έγινε μόνιμη. Οι φιλελεύθεροι νομικοί απορρίπτουν αυτόν τον ισχυρισμό. Παραβιάζει τη βασική αντίληψή τους για το Δίκαιο. Το Σύνταγμα και το κράτος δικαίου ορίζουν και περιορίζουν τη λειτουργία των κρατικών θεσμών. Το Δίκαιο είναι ο χώρος του κανόνα και της τάξης, η πραγματικότητα της ενδεχομενικότητας και της αταξίας. Στην κατάσταση έκτακτης ανάγκης, η βούληση, η απόφαση και η βίαιη δράση παραβιάζουν τους νομικούς κανόνες. Η φιλελεύθερη απάντηση είναι να ελαχιστοποιήσει τη σημασία της εξωνομικής βίας και να νομιμοποιήσει το εξαιρετικό.
Αλλά η αντιπαράθεση Δικαίου και εξαίρεσης σε ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος είναι τελείως λαθεμένη. Ομοίως, ο ισχυρισμός ότι ζούμε σε μια μόνιμη κατάσταση έκτακτης ανάγκης υποτιμά τον μόνιμο ρόλο της νομικής βίας. Ο νόμος και η τάξη διατηρούνται από τη νόμιμη βία και, σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, από την παράνομη βία. Η ιστορία του Δικαίου είναι μια ιστορία βίας. Βία που θεμελιώνει και βία που διατηρεί τον νόμο. Ο πόλεμος, η επανάσταση, το πραξικόπημα είναι ο πατέρας των κρατών και των νομικών συστημάτων· η βία, η μαία του Δικαίου. Δεν υπάρχει Δίκαιο, αν δεν μπορεί να επιβληθεί, αν δεν υπάρχει αστυνομία, στρατός και φυλακές. Η βία και η επιβολή είναι συστατικά της νομιμότητας.
Η νόμιμη βία και οι καταστάσεις έκτακτης ανάγκης δεν είναι λοιπόν κάτι καινούργιο. Πρόσφατα, όμως, τα κράτη έχουν διευρύνει τον ορισμό της έκτακτης ανάγκης και έχουν αναπτύξει ένα τεράστιο φάσμα εξωδικαστικών εξουσιών και καταστολής. Μπορούμε να τοποθετήσουμε την επίσημη έναρξη αυτής της περιόδου στην Απόφαση 1373 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ του 2001. Ηταν κανονιστική, κάτι σπάνιο για το Σ.Α., και επέβαλε νομοθετικές δεσμεύσεις στα κράτη. Δεν είχε χρονικά όρια ούτε προβλέψεις για σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων και οδήγησε στα περισσότερα κράτη στην υιοθέτηση έκτακτων νομοθετικών και εκτελεστικών αστυνομικών μέτρων.
Ο εικοστός πρώτος είναι ο αιώνας του κράτους ασφαλείας. Οι κοινωνικές ασφαλίσεις έχουν αντικατασταθεί από την εθνική ασφάλεια που νομιμοποιεί την κρατική παραβίαση του Δικαίου. Η στρατιωτική λογική διαμορφώνει την οικονομική πολιτική, όπως απαιτεί το «Rearm Europe» της Ε.Ε. και η αύξηση των εξοπλιστικών δαπανών στο 5% του ΑΕΠ. Η καταστολή, η παρακολούθηση, η κατασκοπία, η συλλογή προσωπικών δεδομένων από τα κοινωνικά μέσα, η στοχοποίηση διαφωνούντων και κινημάτων έχουν δημιουργήσει ένα «υπερ-προληπτικό» κράτος. Ποτέ πριν η προοπτική της επανάστασης δεν ήταν τόσο απίθανη και η νομική αντεπανάσταση τόσο βίαιη. Γλωσσική και συμβολική υπερβολή έχουν οδηγήσει σε «πολέμους» εναντίον μιας ατελείωτης σειράς εχθρών. Εχουμε πολέμους κατά των ναρκωτικών, της τρομοκρατίας, των προσφύγων, του woke, της κριτικής νομικής θεωρίας. Η αλληλεγγύη προς τους Παλαιστινίους έγινε έγκλημα κατά του κράτους σε χώρες που καυχιούνται για τον σεβασμό της ελευθερίας του λόγου.
Στον πόλεμο κατά των «εισβολέων» προσφύγων, τα κράτη έχουν επινοήσει έκτακτα πολιτικά, διοικητικά και νομικά μέτρα για να τους κρατήσουν έξω από το έδαφός τους, σκοτώνοντας αρκετούς. Οι πρόσφυγες δεν αντιμετωπίζονται ως νομικά πρόσωπα, αλλά ως μέλη μιας επικίνδυνης ομάδας χωρίς δικαιώματα. Η πανδημία, τέλος, μετέτρεψε την κατάσταση έκτακτης ανάγκης σε μόνιμο τρόπο διακυβέρνησης, επεκτείνοντας την αναστολή των νομικών δικαιωμάτων από τους πρόσφυγες σε ολόκληρο τον πληθυσμό. Ωστόσο, σε αντίθεση με προηγούμενες περιόδους, ο στρατιωτικός νόμος και τα άρματα μάχης στους δρόμους δεν είναι πλέον της μόδας. Η συνήθης νομοθεσία προβλέπει έκτακτες εξουσίες που αντικαθιστούν τις συνταγματικές διατάξεις περί κατάστασης έκτακτης ανάγκης. Τα δικαστήρια χρησιμοποιούν τη γενική νομική έννοια της αναγκαιότητας για να νομιμοποιήσουν την εξωδικαστική βία. Δεν χρειάζεται να εξετάζουν τη συνταγματικότητα της κατάστασης πολιορκίας και του στρατιωτικού νόμου. Νομικά ζούμε σε μια κατάσταση μόνιμης και «νόμιμης» αναγκαιότητας, πολιτικά σε αυτό που μπορεί να ονομαστεί «καθεστώς πολέμου». Συνεχίζουμε.
*Μέρος της ετήσιας διάλεξης διεθνούς δικαίου που έδωσα στο Πανεπιστήμιο του Cambridge στις 23 Απριλίου με τίτλο «States of Exception and International Law»
Κώστας Δουζίνας καθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου
