Το ταξίδι του Ψυχάρη στην ελληνική γλώσσα

Την πολύτιμη συμβολή του Γιάννη Ψυχάρη στη δημοτική, την περιφρονημένη γλώσσα του λαού στα τέλη του 18ου αιώνα, μας θυμίζει με τρόπο αδρό, κατανοητό και συνάμα ευχάριστο η θεατρική παράσταση «Ψυχάρης, Το Ταξίδι μου», στο θέατρο «Μεταξουργείο».

Μεταφέρει στο σανίδι το πεζογράφημα του Ψυχάρη «Το Ταξίδι μου», απόσταγμα γνώσεων και εμπειριών του συγγραφέα από περιήγηση το 1885 στην ελεύθερη αλλά και τη σκλαβωμένη Ελλάδα. Μια Ελλάδα που ταλαιπωρείται από τον γλωσσικό διχασμό επί 22 αιώνες.

Μικρό ιστορικό πλαίσιο

Οι λόγιοι έγραφαν στην καθαρεύουσα και ο λαός μιλούσε τη γλώσσα που διαμορφώθηκε μέσα από τη δημοτική μας παράδοση. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας δημιουργούνται ανά περιοχή διάλεκτοι και ιδιωματισμοί, οι οποίοι εξασθενούν κατά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους. Ο Αδαμάντιος Κοραής οραματίζεται την κάθαρση της δημώδους γλώσσας από ξένα στοιχεία, αλλά και τη διατήρηση όλου του δυναμισμού της. Επινοεί και προτείνει την καθαρεύουσα, η οποία το 1834 καθιερώνεται ως επίσημη γλώσσα του κράτους. Σύντομα η καθαρεύουσα θα αναμειχθεί με τη λεγόμενη εκκλησιαστική και θα διολισθήσει προς την αρχαΐζουσα. Θα αποτελέσει τη σημαία των συντηρητικών κύκλων, οι οποίοι θα στραφούν εναντίον του Κοραή. Από τότε θα φουντώσει και ο αγώνας για την επιβολή της λαϊκής γλώσσας, που θα εκφραστεί πολυποίκιλα στην εκπαίδευση και τη λογοτεχνία.

Το 1901 με τα «Ευαγγελικά», τη μετάφραση της Αγίας Γραφής στη δημοτική, καθώς και το 1903 με τα «Ορεστειακά», την παράσταση στο Εθνικό Θέατρο της Ορέστειας του Αισχύλου στη δημοτική, διαδηλωτές θα χάσουν τη ζωή τους!

Tο 1913 ο Δημήτρης Γληνός, ένας αριστερός διανοητής με σπουδαία συμβολή στη γλωσσική μεταρρύθμιση, συντάσσει την εισηγητική του έκθεση και το κείμενο των νομοσχεδίων, που έμειναν στην Iστορία της Eκπαίδευσης ως «Nομοσχέδια του 1913», εκφράζοντας τις προοδευτικές τάσεις του αστικού φιλελευθερισμού αυτής της εποχής. Tα τρία χρόνια της κυβέρνησης Bενιζέλου (1917-1920) ο Γληνός, ως γενικός γραμματέας του υπουργείου Παιδείας, αγωνίζεται για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Ομως, η μεταρρύθμιση συναντά αντιδράσεις ακόμη και μέσα στη βενιζελική παράταξη. Στις εκλογές του 1920 τα φιλομοναρχικά κόμματα παίρνουν την πλειοψηφία και καταργούν τη μεταρρύθμιση του 1917. Tα αναγνωστικά της μεταρρύθμισης χαρακτηρίζονται αντεθνικά και καίγονται. H καθαρεύουσα επικρατεί και πάλι και μαζί μ’ αυτήν το παλιό, αντιδραστικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα.

Σπουδαίες ερμηνείες

Το 1964 η κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου δίνει τη δυνατότητα στους εκπαιδευτικούς να χρησιμοποιούν όποια από τις δύο γλώσσες ήθελαν. Πισωγύρισμα στα χρόνια της δικτατορίας με την επιβολή της καθαρεύουσας, άθελά της η χούντα με την κωμική χρήση της από τους δικτάτορες θα την απαξιώσει. Το 1977 καθιερώνεται η δημοτική στη δημόσια διοίκηση και το 1982 καθιερώνεται το νέο τονικό σύστημα.

Τη θεατρική παράσταση «Ψυχάρης, Το ταξίδι μου» συνοδεύει ζωντανή μουσική, η οποία όχι απλώς δηλώνει αλλά υπογραμμίζει τις πολλές εναλλαγές τόπων και εποχών. Από Ερίκ Σατί σε σμυρναίικο και από ιταλικό κλασικισμό σε αμανέ της Λέσβου, το ταξίδι του Ψυχάρη παύει να ’ναι μονοδιάστατο αλλά περιλαμβάνει και μια πιο εσωτερική διάσταση, την οποία αναδεικνύει η μουσική. Με αυτή την έννοια ιδιαίτερη αξία έχει η οπτική του μουσικού και θεατρόφιλου Βαγγέλη Φάμπα. Εκτιμά ότι η παράσταση αναδεικνύει την ευρηματική λογοτεχνική δεινότητα με την οποία ο συγγραφέας επιδιώκει να αντισταθεί στην κυριαρχία της αρχαΐζουσας καθαρεύουσας στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος και να εμπνεύσει μετέπειτα σημαντικούς λογοτέχνες να χρησιμοποιήσουν τη δημοτική (ή λαϊκή γλώσσα).

Ο σκηνοθέτης και κειμενογράφος Γιώργος Πετρούνιας μεταφέρει στη σκηνή και μετουσιώνει σε παράσταση την αφήγηση του Ψυχάρη, ενώνοντας επεισόδια του βιβλίου με συνδυασμό λόγου, κίνησης και ζωντανής μουσικής. Το εγχείρημα αυτό, ενώ ως δομή θυμίζει έντονα δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ, κατορθώνει να παρουσιαστεί ως θεατρική σάρκα μία, χάρη σε αρκετά και εύστοχα σκηνοθετικά ευρήματα, ελκυστικές και δυναμικές ερμηνείες των δύο ηθοποιών (Ηλέκτρα Τσακαλία και Γιώργος Βούντας), την επιβλητική αλλά και άκρως ανθρώπινη φωνή του Γεράσιμου Σκιαδαρέση που -ηχογραφημένη- συνδέει τα επεισόδια του έργου και την ευρηματική, αισθαντική αλλά και δηλωτική χρήση της ζωντανής μουσικής της παράστασης.

Τα σκηνικά (της Αννας Βαγενά) είναι λιτά αλλά απολύτως λειτουργικά για τις ανάγκες της παράστασης. Τα φώτα επίσης, στοχευμένα λιτά. Πολύ ενδιαφέρουσα η μουσική πρόταση από τους Νίκο Εφεντάκη (ηλεκτρική κιθάρα, φυσαρμόνικα) και Σοφία Εφεντάκη (κλασική κιθάρα). Κάποια τραγούδια που γράφτηκαν για την παράσταση, χωρίς να υστερούν μουσικά, με αποπροσανατόλισαν κάπως, αλλά αυτό μπορεί να είναι εντελώς προσωπική θεώρηση, καθώς το κοινό φάνηκε να τα υποδέχεται θετικά.

Η τελευταία παράσταση του έργου «Ψυχάρης, Το Ταξίδι μου», το οποίο συμπληρώνει πέντε μήνες επιτυχημένης πορείας στο θέατρο «Μεταξουργείο» (Ακαδήμου 14, Αθήνα), θα δοθεί τη Μεγάλη Τετάρτη 8 Απριλίου, ώρα 8.00 μ.μ. Πληροφορίες-κρατήσεις: 2106543597, 6937068584.