Ο χρόνος του τραύματος

A moonscape of death, ένα σεληνιακό τοπίο θανάτου – έτσι βίωσε o Κερτ Βόνεγκατ την ισοπέδωση της Δρέσδης από συμμαχικά αεροσκάφη τον Φεβρουάριο του 1945. Στο Σφαγείο 5 (1969), το όγδοο βιβλίο του, επιχειρεί, όντας πια ώριμος συγγραφέας, να αναμετρηθεί με αυτόν τον κρανίου τόπο και τον όλεθρο του πολέμου που τον δημιούργησε. Τα στοιχεία που διακρίνουν τη γραφή του Βόνεγκατ ήδη από το πρώιμο Player Piano (1952) είναι η απλή γλώσσα, η αμεσότητα, το χιούμορ, η σατιρική διάθεση και η εκλεκτική χρήση στοιχείων επιστημονικής φαντασίας.

Το έργο του επηρεάστηκε βαθιά από τα δυστοπικά κείμενα του Τζορτζ Οργουελ και από την καυστική γραφή του Μαρκ Τουέιν. Με αυτά τα εφόδια προσεγγίζει το θέμα του και στο Σφαγείο 5. Ομως ένα μυθιστόρημα που έρχεται αντιμέτωπο με την παράλογη φύση του πολέμου είναι καταδικασμένο να αποτύχει. Ενας αφηγητής alter ego του συγγραφέα μάς το υπενθυμίζει αυτοσαρκαζόμενος πριν δώσει τα ηνία της αφήγησης στην επινόησή του, τον Μπίλλυ Πίλγκριμ, τον πρωταγωνιστή του μυθιστορήματος που έχει «ξεκολλήσει από τον χρόνο».

Ο σαρκασμός είναι το αισθητικό μέσο που το βιβλίο προβάλλει ως ανάχωμα απέναντι στη φρίκη του πολέμου, ενώ η αποκόλληση από τον χρόνο είναι το αφηγηματικό τέχνασμα που καθορίζει τη δομή του. Ο Μπίλλυ συμμετέχει στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ως βοηθός ιερέα. Συλλαμβάνεται από τους Γερμανούς μετά την ήττα των Συμμάχων στη μάχη των Αρδεννών και καταλήγει αιχμάλωτος στη Δρέσδη. Επιβιώνει από τύχη, καθώς την ώρα του βομβαρδισμού κρατείται σε ένα υπόγειο σφαγείο. Μετά τον πόλεμο γίνεται οπτομέτρης, κάνει οικογένεια, πλουτίζει. Εντούτοις τα μεγάλα γεγονότα της ζωής του δεν εξιστορούνται γραμμικά, διότι ο Μπίλλυ, όπως τόσοι άλλοι στρατιώτες που υποφέρουν από μετατραυματικό στρες, βιώνει ξανά και ξανά τις πιο τρομακτικές εμπειρίες του από τον πόλεμο, ζει κολλημένος στον χρόνο του τραύματος. Ο ίδιος πιστεύει ότι η διασάλευση του εσωτερικού του χρόνου οφείλεται στην απαγωγή του από εξωγήινους. Οι εξωγήινοι, σύμφωνα με τον Μπίλλυ, τον αιχμαλώτισαν στον ιπτάμενο δίσκο τους, τον εξέθεσαν στον ζωολογικό τους κήπο στον πλανήτη Τραφάλμαντορ, και του δίδαξαν ότι η ανθρώπινη αντίληψη του χρόνου είναι εσφαλμένη. Για εκείνους το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον είναι μια έκταση που μπορούν ελεύθερα να ατενίζουν, όπως οι άνθρωποι βλέπουν μια οροσειρά.

Κάθε θάνατος στο μυθιστόρημα ακολουθείται από την ίδια επωδό· ο Μπίλλυ τη δανείζεται από τους κατοίκους του Τραφάλμαντορ. So it goes, και πάει λέγοντας, όπως το βρίσκουμε στην αρτιότατη μετάφραση του Αλέξη Καλοφωλιά που μεταφέρει με συνέπεια τη μεστή, χωρίς εκζήτηση γλώσσα του Βόνεγκατ στα ελληνικά. Αν η κατάργηση του γραμμικού χρόνου αποτελεί τον σκελετό του μυθιστορήματος, η επανάληψη αυτής της φράσης είναι ο συνδετικός ιστός που γεφυρώνει όλα τα επεισόδια του. Επιπλέον αποτελεί και το αποκορύφωμα του σαρκασμού του, καθώς συνοψίζει την απάθεια του Σύμπαντος απέναντι στη τραγική κοινή μας μοίρα, αλλά και την αδυναμία της γλώσσας να την προσεγγίσει.

Ο θάνατος είναι πάντα αδιανόητος, όμως σε καιρό πολέμου φανερώνει το πιο φριχτό του πρόσωπο. Ο Μπίλλυ γίνεται επανειλημμένα μάρτυρας της πιο ασύλληπτης βίας. Στρατιώτες πεθαίνουν πίσω από τις γραμμές του εχθρού ή αιχμαλωτίζονται και στοιβάζονται σαν σφαχτάρια σε τρένα και στρατόπεδα, για να πεθάνουν από βασανιστήρια, ασθένειες και ασιτία. Το βιβλίο αποφεύγει να ηρωοποιήσει τους θανάτους τους, όπως δεν ηρωοποιεί και τα κατορθώματα των επιζώντων. Ο πόλεμος είναι για τον Βόνεγκατ ένα σφαγείο οπού πεθαίνουν άνθρωποι στο τέλος της παιδικής τους ηλικίας, μια Σταυροφορία των Παιδιών όπως δηλώνει ο εναλλακτικός τίτλος του βιβλίου. Και ο Μπίλλυ ένα από αυτά τα παιδιά είναι, χωρίς καμία ηρωική ιδιότητα. Κατά τη διάρκεια του πολέμου παραδίδεται αμαχητί, ζητάει επίμονα από τους συντρόφους του να τον εγκαταλείψουν, επιβιώνει σχεδόν παρά τη θέλησή του. Ούτε αργότερα αποκτά κάποιο ηθικό ή διανοητικό χαρακτηριστικό που του επιτρέπει να ξεχωρίσει. Η εμπειρία του πολέμου δεν τον σφυρηλατεί, τον κατατροπώνει. Και όμως, ακριβώς επειδή ο Μπίλλυ δεν είναι ήρωας είναι δύσκολο να μη νιώσει κανείς τον τρόπο που ο πόλεμος ερημώνει τους ανθρώπους διαβάζοντας την ιστορία του. Για αυτό το Σφαγείο 5 είναι ένα σπουδαίο αντιπολεμικό μυθιστόρημα.