Οι φωτογραφίες των 200 της Καισαριανής ως λαογραφική μαρτυρία

Οι ερευνητές αλλά και οι συγγενείς-απόγονοι που σχολιάζουν αυτές τις μέρες τα συγκλονιστικά φωτογραφικά ντοκουμέντα για τους 200 εκτελεσθέντες κομμουνιστές στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 εστιάζουν στο γεγονός ότι οι ήρωες εκείνοι ήταν απλοί άνθρωποι, «οι παππούδες ή οι προπαππούδες μας», όπως κάποιοι ανέφεραν, εκπρόσωποι οι περισσότεροι των εργατικών επαγγελμάτων, όπως για παράδειγμα ο αρτεργάτης Ηλίας Ρίζος, που αναγνωρίστηκε μεταξύ των προσώπων στις φωτογραφίες.

Κάποιοι αναφέρουν, παρατηρώντας τα μισάνοιχτα στόματα στις φωτογραφίες, ότι μπορεί να τραγουδάνε. Οπως είδαμε στην αξέχαστη ταινία του Παντελή Βούλγαρη και της Ιωάννας Καρυστιάνη «Το τελευταίο σημείωμα», οι άνθρωποι εκείνοι, προερχόμενοι από διάφορους ελληνικούς τόπους, χόρευαν και τραγουδούσαν την παραμονή της εκτέλεσης τραγούδια από τα μέρη τους!

Μια αντίστοιχη συγκλονιστική μαρτυρία που κατέγραψα από συνομιλητή μου που είχε υπάρξει πολιτικός κρατούμενος σε φυλακή της Βόρειας Ελλάδας περίπου την ίδια εποχή αναφέρει ότι οι κρατούμενοι, κάθε βράδυ (που μπορεί να ήταν και το τελευταίο τους, καθώς οι εκτελέσεις γίνονταν συνήθως την αυγή) ξαγρυπνούσαν ακούγοντας λαϊκά παραμύθια από έναν συγκρατούμενό τους, περίφημο -όπως όλοι αναγνώριζαν- λαϊκό αφηγητή! Ο συνομιλητής μου θυμάται από τότε, ανάμεσα σε άλλα, όχι ένα οποιοδήποτε παραμύθι αλλά ένα επικό παραμύθι, το παραμύθι του δρακοντοκτόνου, όπως το ονομάζουν οι μελετητές, γνωστό παγκόσμια αλλά και στους Ελληνες, το οποίο αντιστοιχεί σε πεζή παραλλαγή του τραγουδιού του Αγίου Γεωργίου, με ανώνυμους όμως ήρωες: στο παραμύθι αυτό, ένας νέος κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο, όπου σώζει μια χώρα και μια κοπέλα από τον δράκοντα που τους «κρατά» το νερό, για να ξανανέβει στον απάνω κόσμο πάνω στα φτερά ενός αετού.

Τα παραπάνω παραδείγματα δείχνουν ότι το πολιτισμικό κεφάλαιο των αγωνιστών εκείνων, οι αναφορές τους, κάποια από τα υλικά στο υφάδι του ηρωισμού τους αντλούνταν ακριβώς από τον λαϊκό πολιτισμό των μικρών ή μεγαλύτερων κοινωνικών συλλογικοτήτων από τις οποίες προέρχονταν, όπως αυτές ανασυγκροτήθηκαν και άντεξαν την περίοδο της αδιανόητης φρικαλεότητας που, όπως έχει δείξει και η οσκαρική ταινία «Ο γιος του Σαούλ», δεν κατόρθωσε να στερήσει από τους ανθρώπους την ανθρωπιά τους.

Αν αυτές οι φωτογραφίες μάς κινητοποιούν τόσο πολύ συναισθηματικά σήμερα είναι επειδή φέρνουν στην επιφάνεια και τα συναισθήματα αυτών που θυσιάστηκαν για την πατρίδα και την ελευθερία: όλοι τους, αν και απολύτως ξεχωριστές, συνειδητές ατομικότητες, βαδίζουν προς τον θάνατο αντλώντας δύναμη και από το εμείς, μέσα από το οποίο άλλωστε, σε μαζική βάση, πραγματοποιήθηκε το κίνημα της εθνικής αντίστασης ενάντια στους Ιταλούς και τους Γερμανούς κατακτητές. Αυτή η ιστορία των συναισθημάτων των «απλών ανθρώπων», όπως και άλλα στοιχεία της καθημερινότητας και του πολιτισμού τους, τα οποία διακρίνονται στις φωτογραφίες, παραμένουν ένα ζητούμενο για την ιστορική αλλά και για τη λαογραφική έρευνα.

* Καθηγήτρια Λαογραφίας, ΕΚΠΑ