«Μνημείο» οι 200 της Καισαριανής και το σύνολο της συλλογής

Μνημείο κηρύχθηκε το σύνολο της συλλογής, περίπου 163 φωτογραφίες των Τ. de Craene/H. Heuer, ανάμεσά τους και οι 12 με τα πρόσωπα και τις τελευταίες στιγμές των 200 κομμουνιστών που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944. Με ομόφωνη απόφαση τα μέλη του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων (ΚΣΝΜ) γνωμοδότησαν θετικά χθες, κατά την έκτακτη συνεδρίασή τους, για το σύνολο των φωτογραφιών με βάση το άρθρο 20 του ν.4858/2021.

Ετσι ανοίγει ο δρόμος για τη διεκδίκησή τους εκ μέρους του υπουργείου Πολιτισμού για λογαριασμό του ελληνικού κράτους. Αύριο Παρασκευή, εμπειρογνώμονες και στελέχη της αρμόδιας Διεύθυνσης Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς μεταβαίνουν στην έδρα του συλλέκτη (Τ. de Craene), στο Εβεργκεμ του Βελγίου, προκειμένου να ελέγξουν από κοντά τη συλλογή και να συνομιλήσουν μαζί του.

Κατά την ολοκληρωμένη εισήγησή της η Σταυρούλα Φωτοπούλου, προϊσταμένη της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του ΥΠΠΟ, πρότεινε την κήρυξη «λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής αξίας της συλλογής, ως τεκμήριο διαμόρφωσης αντιλήψεων και στάσεων με εργαλείο την εικόνα, από την πλευρά των προπαγανδιστικών μηχανισμών των στρατευμάτων Κατοχής, στην Ελλάδα την περίοδο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Ειδικώς οι φωτογραφίες που απεικονίζουν του Ελληνες κρατούμενους αποτελούν εξόχως σημαντικά τεκμήρια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, καθώς δίνουν πρόσωπο στις ιστορικές μαρτυρίες, για το ήθος και τον πατριωτισμό τους, λίγες στιγμές πριν την εκτέλεσή τους».

Κατά την εισήγησή της αναφέρθηκε στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής και στην ανακοίνωση που εκδόθηκε από τον στρατιωτικό διοικητή της Ελλάδας να τουφεκιστούν 200 κομμουνιστές ως αντίποινα για την εκτέλεση του υποστράτηγου Κρεχ και των τριών μελών της συνοδείας του. Στην ίδια ανακοίνωση τα γερμανικά στρατεύματα λάμβαναν εντολή να θανατώνουν όσους πολίτες συναντούσαν στη διαδρομή Μολάοι-Σπάρτη, ενώ Ελληνες «εθελοντές εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς», με πρωτοβουλία του δωσίλογου στρατιωτικού Διονύση Παπαδόγγονα, οργανωτή των Ταγμάτων Ασφαλείας Πελοποννήσου. Συνολικά θανατώθηκαν 350 Ελληνες για τους τέσσερις Γερμανούς.

Αναφερόμενη στις φωτογραφίες που απεικονίζουν τα πρόσωπα των 200 κομμουνιστών που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή, όπως είπε, «είναι πραγματικά συγκλονιστικές και δίνουν πρόσωπο σε όλες τις ιστορικές μαρτυρίες που έχουμε για το ήθος των ανθρώπων αυτών και πώς οδηγήθηκαν στο απόσπασμα. Ηταν ήρεμοι, ήταν έτοιμοι. Υπάρχουν πολλές αφηγήσεις που μιλούν για την αποφασιστικότητά τους όταν άκουσαν τα ονόματά τους, και μπορούμε να το δούμε στις φωτογραφίες».

Μάλιστα, ήδη από την προηγούμενη μέρα είχαν προετοιμάσει σημειώματα που πέταξαν στον δρόμο, παρακαλώντας όποιον τα βρει να τα στείλει στους δικούς τους (με έναυσμα αυτή τη συγκλονιστική ιστορική πληροφορία ξετύλιξε κι ο Παντελής Βούλγαρης την αφήγησή του στο «Τελευταίο Σημείωμα»). Στη συνεδρίαση παρουσιάστηκαν κάποια από αυτά, δηλωτικά του θάρρους, του ήθους και της αγάπης τους για την Ελλάδα και τη λευτεριά.

● «Αγαπημένοι μου, ο θάνατός μου δε θα πρέπει να σας λυπήσει, αλλά να σας ατσαλώσει πιο πολύ. Σφίξτε τις καρδιές σας. Ετσι θα μας τιμήσετε καλύτερα. Με πολλή αγάπη. Μήτσος». Μήτσος Ρεμπούτσικας.

● «Για το παιδί και τη γυναίκα μου. Κατίνα, Γιωργούλη μου, σας φιλώ με αγάπη. Κώστας Τσίρκας. Δάσκαλος. Μάρνη 52».

● «Πατερούλη, πάω για εκτέλεση. Να είσαι υπερήφανος για τον μονάκριβο γιο σου. Ναπολέων Σουκατζίδης».

● «Η κόρη μου η Ρήνα να γίνει δασκάλα. Φιλώ τη γυναίκα μου και το παιδί. Βαγγέλης».

● «Ετσι πεθαίνουν οι άξιοι Ελληνες. Ζήτω η λευτεριά. Σπήλιος Αμπελογιάννης».

● «Ειδοποιήστε τη χήρα μητέρα μου Κατίνα Αναστασιάδου, οδός Λομβάρδου 2, Αθήναι, ότι πεθαίνω για την Ελλάδα μας. Λευτέρης Αναστασιάδης. Δικηγόρος».

● «Καλύτερα να πεθάνει κανείς στον αγώνα για τη λευτεριά παρά να ζει σκλάβος. Ν. Μαριακάκης. Γεωπόνος 1-5-44 όποιος το βρει να μην το καταστρέψει Γεωπόνος Χανιά Κρήτη».

Οι φωτογραφίες με τα καθαρά πρόσωπα και τα μισάνοιχτα χείλη που τραγουδούν ενώ βαδίζουν προς την εκτέλεση χαρακτηρίστηκαν «συγκλονιστικές», ενώ όπως ειπώθηκε έχουν ταυτοποιηθεί, από διαφορετικές πηγές, ο Βασίλης Παπαδήμας, ο Ηλίας Κόλλιας και ο Σπύρος Αμπελογιάννης (από το ΚΚΕ έχουν ταυτοποιηθεί ο Θρασύβουλος Καλαφτάκης και ο Δημήτρης Παπαδόπουλος και από συγγενείς φαίνεται ότι έχουν ταυτοποιηθεί επίσης ο Ηλίας Ρίζος και ο Μήτσος Ρεμπούτσικας).

Το σύνολο της συλλογής που παραμένει προς πώληση είχε δημιουργηθεί από τον τότε υπολοχαγό της Βέρμαχτ, Χέρμαν Χόιερ (Hermann Heuer). Ο Χόιερ, το 1943-1944 υπηρετούσε στο στρατόπεδο της Μαλακάσας, αλλά είχε λάβει εντολή να παρακολουθήσει ή και να συνδράμει -δεν είναι ξεκάθαρο- στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κρατουμένων που μεταφέρθηκαν από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, την Πρωτομαγιά του 1944. Η συλλογή των φωτογραφιών του, από περιοχές της κατεχόμενης Ευρώπης (Βέλγιο, Γαλλία, αλλά και Ελλάδα) όπου υπηρέτησε, βρέθηκε στα χέρια του συλλέκτη Tim de Craene. Από σημειώματα της εποχής, πολύ πιθανόν ο Χόιερ να είχε σχέση συνεργασίας με τον Κρεχ.

Προπαγάνδα με όπλο τη Leica

Το συγκεκριμένο φωτογραφικό σύνολο δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του μηχανισμού προπαγάνδας που είχε στήσει ο Γιόζεφ Γκέμπελς με τις περίπου 30 Μονάδες Προπαγάνδας. Ο τότε υπουργός Διαφώτισης του Λαού και Προπαγάνδας έλεγε: «Ο άνδρας των Μονάδων Προπαγάνδας δεν είναι με καμία έννοια ένας συμβατικός ρεπόρτερ, αλλά ένας στρατιώτης. Εκτός από το πιστόλι και τη χειροβομβίδα κουβαλάει και άλλα όπλα μαζί του: τη φωτογραφική μηχανή, τη Leica, το μολύβι και το σημειωματάριο. Εχει εκπαιδευτεί ανάμεσα σε στρατιώτες και βιώνει τα συναισθήματά τους».

Αγαπημένο είδος φωτογραφίας ήταν οι πόλεις που είχε καταλάβει το Ράιχ, όχι τόσο οι ντόπιοι όσο τα μνημεία και οι πόλεις. Οι επίσημες οδηγίες ήταν να απαθανατίζονται «θρίαμβοι» του γερμανικού στρατού ώστε να φτάνει στα μετόπισθεν, είτε με την ερασιτεχνική κάμερα από τους φαντάρους, είτε από την επαγγελματική ομάδα προπαγάνδας, η καλή εικόνα της προέλασης του γερμανικού στρατού. Στη συγκεκριμένη συλλογή υπάρχουν εικόνες με τους Γερμανούς στο Καλλιμάρμαρο, για μπάνιο στο Μικρολίμανο, φωτογραφίες στον Ολυμπο, στην Ακρόπολη φυσικά, εικόνες με κορίτσια σε πανηγύρι στην Κόρινθο το 1944, κ.ά.

Αναφερόμενη στη συνολική αποτίμηση της συλλογής, η Σταυρούλα Φωτοπούλου επισήμανε ότι οι φωτογραφίες είναι σημαντικές γιατί «μας επιτρέπουν να πλαισιώσουμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας μέσα από τη ματιά του κατακτητή, μέσα από τη ρατσιστική και μισαλλόδοξη λογική του. Ο μηχανισμός που έστησε ο Γκέμπελς, η προσπάθεια να δημιουργήσει ένα μεγάλο άλμπουμ αναμνήσεων μοιάζουν χονδροειδή. Είναι αδέξια εργαλεία επιρροής που σήμερα δίνουν μάθημα αναγραμματισμού στο παρελθόν».