Η Πανεπιστημίου στο πέρασμα του χρόνου

Πρόκειται για τον «πιο πολυσήμαντο δρόμο της Αθήνας», όπως δηλώνουν εξαρχής οι συγγραφείς, και έχουν απόλυτο δίκαιο. Πράγματι, ο άξονας της Πανεπιστημίου ήταν πάντα ο αδιαφιλονίκητος κυρίαρχος της αστικής ζωής στην Αθήνα. Η ενασχόληση των συγγραφέων μαζί της οφείλεται, συνεχίζουν, στην αγάπη τους «για την πόλη» και συμπληρώνουν, στην «ανάγκη να περπατήσου(ν) και πάλι» την Πανεπιστημίου «με νέα εφόδια». Η εμπειρία τους είναι αδιαμφισβήτητη όπως δείχνουν τα προηγούμενα βιβλία τους, όλα πάνω σε παρόμοια θέματα και με τον ίδιο εκδότη. Ιστορία, λογοτεχνία και Τύπος προσφέρουν κάθε φορά ένα πλούσιο κοίτασμα πληροφοριών και γεγονότων για ανασκαφή που επιτρέπει ένα τέτοιο φανταστικό «περπάτημα» του δρόμου πάνω-κάτω κατά μήκος του και μπρος-πίσω στον χρόνο.

Και άλλοι φυσικά έχουν ασχοληθεί με ανάλογες αναδρομές στο αθηναϊκό παρελθόν, αξιοποιώντας ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα ανάλογες πηγές πληροφόρησης. Οι άλλοτε τυπικοί αθηναιολάτρες, φιλίστοροι δημοσιογράφοι ή ερασιτέχνες κατέθεταν κατά καιρούς διάφορες αφηγήσεις για το παρελθόν της σύγχρονης Αθήνας με έντονα νοσταλγικό περιεχόμενο, συχνά παραλείποντας τις πηγές τους. Πλησιάζοντας όμως σε πιο πρόσφατες εποχές, οι διηγήσεις αυτές έγιναν με τον καιρό πιο ακριβείς και συστηματικές, άρα φανερά πιο χρήσιμες σε όποιον αναγνώστη θα ήθελε να εντρυφήσει σε τέτοια ζητήματα.

Το υλικό του ογκώδους αυτού βιβλίου έχει χωριστεί σε 8 κεφάλαια. Το πρώτο, με τίτλο «Το Βουλεβάριον (οδός Πανεπιστημίου)», αναφέρεται γενικά στον άξονα του δρόμου διαχρονικά, ξεκινώντας από τη γένεσή του, ενώ τα υπόλοιπα επτά καταπιάνονται το κάθε ένα χωριστά με επιμέρους τμήματα της Πανεπιστημίου, βαδίζοντας από το Σύνταγμα προς την Ομόνοια. Κάθε επιμέρους αναφορά δηλώνεται με πανομοιότυπο τρόπο, κάθε φορά κάνοντας μια ευχερή διάκριση ανάμεσα σε «ιστορία», δηλαδή στη σύντομη αναφορά στο ιστορικό υπόβαθρο ή στο περιεχόμενο, η οποία προηγείται (με όρθια γραφή), σε παράθεμα (το τσιτάτο με πλάγια) και σε συντομογραφική αναφορά της πηγής προέλευσης (πάλι όρθια). Στο τέλος κάθε κεφαλαίου παρατίθενται οι «σημειώσεις» (αυτή τη φορά με πλήρη αναφορά των πηγών). Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει στην παρεμβολή άφθονων αγκυλών σε τίτλους (με ή χωρίς κεφαλαία) στο βιβλίο, διαφωτίζοντας τον αναγνώστη για ποιο πράγμα πρόκειται κάθε φορά.

Μπήκαμε σε αυτές τις λεπτομέρειες, που μπορεί κάποιοι να θεωρήσουν σχολαστικές, επειδή έχει τεράστια σημασία σε τέτοιες εκδόσεις να επισημανθεί με σαφήνεια ποιο είναι το κείμενο που ανθολογείται, ποια η πηγή του και ποιο το σχόλιο που το εισάγει και το επεξηγεί. Οταν αυτά μπερδεύονται, ανάλογα συγχέεται τι είναι αυθεντικό και τι σύγχρονο επεξηγηματικό σχόλιο σε κάθε περίσταση. Επειδή μάλιστα η ποικιλία των πηγών είναι μεγάλη, ανάλογα δύσκολη είναι και η τήρηση ενιαίου κανόνα, ιδίως όταν πρόκειται για αρθρογραφία στον Τύπο.

Εφαρμόζοντας μια τέτοια τάξη τελικά, οι συγγραφείς έχουν αδήριτα επέμβει στα αυθεντικά παραθέματα, όχι σε αυτά τα ίδια αλλά στην ερμηνεία τους. Η μίμηση του ύφους ενός κειμένου ώστε να προκύψει ένας (σύγχρονος) τίτλος αποτελεί μια αλλοίωση, όπως το βλέπουμε με τίτλους σε κεφαλαία, άλλους εντός εισαγωγικών και άλλους σε αγκύλες στο βιβλίο. Δεν θεωρούμε ελάττωμα μια τέτοια επεξεργασία – αντίθετα, εκτιμούμε τη χρησιμότητά της. Πολλές φορές, τα κείμενα που ανθολογούνται είναι ακατανόητα χωρίς αυτές τις εντελώς απαραίτητες εξηγήσεις που τα καθιστούν εύληπτα στον σημερινό αναγνώστη. Αντίθετα, αυτές οι παρεμβάσεις είναι κομμάτι της γοητείας μιας τέτοιας ανθολογίας, μετατρέποντάς την σε κάτι προσιτό και εύχρηστο.

Ομως η Οδός Πανεπιστημίου κρύβει μια πρόσθετη έκπληξη για τον αναγνώστη. Αν η καθαυτό ανθολογία καλύπτει τις 700 αρχικές σελίδες του βιβλίου, εκείνο που ακολουθεί για 60 πρόσθετες σελίδες είναι το τμήμα «Σαν Επίλογος» όπου δημοσιεύονται κείμενα σύγχρονα από 31 προσκεκλημένους συγγραφείς για την Πανεπιστημίου, «χρωματισμένη, παλλόμενη, καλειδοσκοπική, παρούσα σήμερα όπως και χθες». Μια τέτοια «πολυφωνική κατακλείδα του βιβλίου» είναι ευπρόσδεκτη γιατί δείχνει την παρουσία του δρόμου στο αθηναϊκό παρόν που μοιραζόμαστε καθημερινά.

Τέλος, κλείνοντας ας επαινέσουμε την έκδοση για την παροχή βιβλιογραφίας και ευρετηρίου στο τέλος, δύο απαραίτητα εργαλεία για όποιον θελήσει να αναζητήσει πρόσθετες πληροφορίες.