Με επιρροές από τη βυζαντινή και τη λαϊκή τέχνη, ο Φώτης Κόντογλου –Φώτης Αποστολέλης ήταν το πραγματικό του όνομα– υπήρξε πολυδιάστατη προσωπικότητα: ζωγράφος, συγγραφέας, στοχαστής, δάσκαλος, κοσμοπολίτης, ξακουστός παραμυθάς αλλά και ασκητής της τέχνης. Με αφορμή τη συμπλήρωση εξήντα χρόνων από τον θάνατό του (και εκατόν τριάντα από τη γέννησή του (Αϊβαλί, 8 Νοεμβρίου 1895 – Αθήνα, 13 Ιουλίου 1965) διοργανώνεται η έκθεση «Ταξίμια, Στην Παράδοση του Ελληνικού Τρόπου: Από την Ιστορία στη Σύγχρονη Ζωγραφική», σε επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Νιόβης Κρητικού, η οποία εγκαινιάζεται στις 8 Ιανουαρίου στο Πολιτιστικό Κέντρο «Μελίνα Μερκούρη».
Με προσωπική εικαστική γλώσσα, ο Φώτης Κόντογλου γνώρισε από νωρίς τη βυζαντινή τέχνη και την αγάπησε όπως αγάπησε επίσης τον Θεόφιλο και τον Καραγκιόζη, αλλά και τους ζωγράφους της εποχής της Τουρκοκρατίας που ανήκαν στα λαϊκότερα ρεύματα. Επηρέασε σημαντικούς καλλιτέχνες (Γιάννη Τσαρούχη, Νίκο Εγγονόπουλο, Ράλλη Κοψίδη κ.ά.), ενώ πρωτοστάτησε στο καλλιτεχνικό κίνημα «για τη στροφή της ελληνικής τέχνης του 20ού αιώνα προς την πνευματική ένταση της βυζαντινής παράδοσης και τη δροσιά της λαϊκής ζωγραφικής και αναβάπτισε στα νάματα της ορθόδοξης θεολογίας την εκκλησιαστική ζωγραφική». Οπως είχε πει ο ίδιος το 1950, «η βυζαντινή τέχνη για εμένα είναι η τέχνη των τεχνών… Μπροστά στη βυζαντινή τέχνη οι άλλες μου φαίνονται αλαφρές “τυρβάζουσαι περί πολλά”».
Επισκέφτηκε πρώτη φορά το Αγιο Ορος το 1923, χρονιά που παρουσίασε έργα του στη δεύτερη έκθεσή του στο Λύκειο των Ελληνίδων, ενώ γνώρισε και συνδέθηκε βαθιά με τον Φώτη Πολίτη και τον Δημήτρη Πικιώνη. Ο ίδιος θα πει για τη βυζαντινή τέχνη: «Δεν περίμενα να βρω μια τέχνη τόσο τέλεια μέσα στις εκκλησίες των μοναστηριών. Από όσα είχα διαβάσει για τη βυζαντινή τέχνη είχα την ιδέα πως η τέχνη ετούτη είναι άξια μικρότερης προσοχής από εκείνην της ιταλικής Αναγέννησης. Βρίσκονται στον Αθω ζωγραφιές της πιο σπάνιας τελειότητας, όπως λόγου χάρη ο Αρχάγγελος Γαβριήλ και ο Μερκούριος του Κατελάνου. Καθόσον τουλάχιστον κρίνω εγώ, είναι πολύ σπάνιο να τύχει κανένας έργα με μια τέτοια ζωγραφική σοφία και γιομάτα από τόσο έντονο ρυθμό. Αυτές τις ζωγραφιές τις σίμωσα με ένα αίστημα που χρωστιέται σε μια ιδιοσυγκρασία πιασμένη ανάλογα με του Βυζαντινού σε μια αυστηρή Χριστιανική ανατροφή».
Η έκθεση αφιερώνεται στο έργο και στο πνεύμα του Φώτη Κόντογλου και μέσα από περίπου εκατόν πενήντα έργα αναδεικνύει τη συνέχεια της ελληνικής τέχνης. «Ο ελληνικός τρόπος δεν συνιστά σχολή με κλειστά όρια ούτε ένα ύφος που μπορεί να καταγραφεί με αυστηρούς όρους. Είναι στάση και προαίρεση, είναι ο τρόπος με τον οποίο ο καλλιτέχνης συναντά τον κόσμο. Στη φόρμα που προβάλλει προς τον θεατή, στη γραμμή που συλλαμβάνει το φως αντί να το περιγράφει, στη χρωματική παλέτα που φέρει την ανάμνηση του τόπου, στο μοτίβο που κουβαλά την παλμική μνήμη της λαϊκής παράδοσης, παντού αποτυπώνεται μια οπτική που δεν παρατηρεί απλώς, αλλά συνομιλεί», αναφέρουν οι διοργανωτές.
Παρουσιάζονται έργα από σημαντικούς καλλιτέχνες της νεοελληνικής τέχνης: Στέφανο Αλμαλιώτη, Αγήνορα Αστεριάδη, Φώτη Κόντογλου, Ράλλη Κοψίδη και Τάσο Μαντζαβίνο με συνθέσεις τους από ιδιωτικές συλλογές που διαχειρίζεται η Ομάδα του Αρχείου Νεοελληνικής Θρησκευτικής Τέχνης, καθώς και (με την ευγενική παραχώρηση από την Πινακοθήκη Βογιατζόγλου) έργα των: Γιάννη Μόραλη, Βάσως Κατράκη, Κώστα Παπανικολάου, Γιάννη Τσαρούχη, Παύλου Σάμιου, Αλέκου Φασιανού αλλά και των σύγχρονων δημιουργών που αντλούν έμπνευση από το ίδιο πνεύμα: Δημοσθένη Αβραμίδη, Νεκτάριoυ Αντωνόπουλου, Γιώργου Αρμακόλλα, Φώτη Βάρθη, Γιάννη Ευθυμίου, Μάρκου Καμπάνη, Νίκου Καναβού, Κώστα Καρακίτσου, Χρήστου Κεχαγιόγλου, Γιώργου Κόρδη, Αλέκου Κυραρίνη, Ντίνας Λιαροστάθη, Νεκτάριου Μαμάη, Αιμίλιου Μεταξά, Σταυρούλας Μητσάκου, Αναστάσιου Μπαμπατσιά κ.ά.
Στη διοργάνωση της έκθεσης καθοριστική είναι η συμβολή της ΑΜΚΕ ΔΟΜΟΣ, του ζωγράφου Γιώργου Κόρδη, της οικογένειας Μαρτίνου – Κόντογλου και των έργων από τις συλλογές τις οποίες διαχειρίζεται η Ομάδα του Αρχείου Νεοελληνικής Θρησκευτικής Τέχνης και η Πινακοθήκη Βογιατζόγλου. «Μέσα από τη συμμετοχή τους, η ελληνικότητα αναδεικνύεται όχι μόνο ως κληρονομιά, αλλά ως ενεργός διάλογος με το σήμερα, αναδεικνύοντας την αξία της συνέχειας και της διασύνδεσης παρελθόντος, παρόντος και μελλοντικής δημιουργίας» σύμφωνα με τους διοργανωτές.
Παράλληλα θα κυκλοφορήσει συλλεκτικός τόμος από τις εκδόσεις ΔΟΜΟΣ, με τα έργα της έκθεσης, το κείμενο της ιστορικού τέχνης Νιόβης Κρητικού και κείμενα των: Γιώργου Βαρθαλίτη, Ιωσήφ Βιβιλάκη, Σωτήρη Γουνελά, Ευσταθίας Δήμου, Aλέξη Ζήρα, Γεράσιμου Ζώρα, Γιώργου Καστρινάκη, Γιώργου Κόρδη, Δημήτρη Κοσμόπουλου, Κωνσταντίνου Μπλάθρα, Νίκου Ορφανίδη, Δημήτρη Δ. Τριανταφυλλόπουλου, Γιώργου Πινακούλα, Μένης Πουρνή και Ιωάννας Στουφή-Πουλημένου.
Αρωγοί στο εγχείρημα στάθηκαν το Πολιτιστικό Κέντρο «Μελίνα Μερκούρη», οι συλλέκτες που παραχώρησαν τα έργα τους για την έκθεση, το οινοποιείο Mr. Vertigo, η εταιρεία RES INVEST και ομάδα εθελοντών.
ℹ️ «Ταξίμια, Στην Παράδοση του Ελληνικού Τρόπου: Από την Ιστορία στη Σύγχρονη Ζωγραφική». Πολιτιστικό Κέντρο «Μελίνα Μερκούρη», Ηρακλειδών 66, Θησείο (1ος όροφος). Ωρες λειτουργίας: Τρίτη – Παρασκευή: 11.00-19.00. Σάββατο & Κυριακή: 11.00-15.00. Είσοδος: Ελεύθερη. Διάρκεια: 8-31 Ιανουαρίου 2026. Εγκαίνια: 8 Ιανουαρίου 18.30-22.00.
