«Σήμερα αντιμετωπίζουμε κάτι σαν απότομο τέλος πολιτισμού», είναι ο τίτλος της εναρκτήριας από τις εξήντα μία συζητήσεις που πραγματοποίησε η Μικέλα Χαρτουλάρη στο απίστευτα ενδιαφέρον βιβλίο της που κυκλοφόρησε μόλις με τίτλο «61 Πολαρόιντ για την ελληνική περιπέτεια» (εκδ. Πόλις). Και η συγκεκριμένη συζήτηση είναι με τον Ηλία Νικολακόπουλο. Το βιβλίο είναι απίστευτα ενδιαφέρον γιατί δείχνει πώς μία άξια και έμπειρη δημοσιογράφος του χώρου του πολιτισμού -και έχει σημασία ο χώρος- μπορεί να υλοποιήσει μια σπουδαία φιλοδοξία, να εκμαιεύσει ένα σημαντικό μέρος από το απόσταγμα γνώσης μεγάλου αριθμού διανοουμένων που προσπαθούν, με όποια εργαλεία διαθέτουν, να ερμηνεύσουν την περίπλοκη εποχή μας.
Και είναι απίστευτα ενδιαφέρον επίσης γιατί αντίθετα με ένα κοινό γκάλοπ -για να θυμηθούμε μία από τις πολλές ιδιότητες του πολύ σημαντικού εκλιπόντος διανοούμενου Ηλία Νικολακόπουλου- δεν φωτογραφίζει τις εκλογικές προτιμήσεις μιας συγκεκριμένης στιγμής, φωτογραφίζει ωστόσο τους βασικούς προβληματισμούς και τα κυρίαρχα συμπεράσματα μιας μεγάλης μερίδας της ελληνικής διανόησης για το πού βρίσκεται και πού βαδίζει η ελληνική κοινωνία, επίσης σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Και πρόκειται πράγματι για φωτογραφία αυτής της στιγμής, έστω και αν ένα γκάλοπ πραγματοποιείται σε λίγες μέρες ενώ ένα τέτοιο βιβλίο χρειάστηκε πέντε χρόνια για να γραφτεί. Γιατί οι ίδιοι άνθρωποι σε άλλη χρονική στιγμή μπορεί να διατύπωναν λίγο διαφορετικά τους προβληματισμούς τους. Για όλους αυτούς τους λόγους η ιδέα είναι αξιοθαύμαστη αλλά και ο τίτλος του βιβλίου εξαιρετικά ευφυής.
Επιστρέφοντας στη ρήση του Ηλία Νικολακόπουλου, θα πρέπει να πούμε ότι διατυπώθηκε το 2021. Τότε πραγματοποιήθηκε η συνέντευξη, λίγους μήνες πριν από τον αδόκητο θάνατό του. Τις συνθήκες υγειονομικής κρίσης που υπήρχαν εκείνη την περίοδο ο Νικολακόπουλος τις θεωρούσε καταλυτικές. Πίστευε ότι σηματοδοτούσαν τέλος εποχής, ότι από τη μια υπήρχε πιθανότητα να οδηγήσουν σε πιο αυταρχικές κοινωνίες, από την άλλη οδηγούσαν -και αυτό το θεωρούσε πολύ πιο βέβαιο- σε αλλαγή κοινωνικών σχέσεων και σχέσεων εργασίας. Πίστευε ότι το παραγωγικό μοντέλο των προηγούμενων εβδομήντα χρόνων μπορούσε να απορροφά τις αλλαγές, ενώ τώρα οι ραγδαίες αλλαγές φέρνουν τεράστια δυσκολία προσαρμογής -όχι τόσο στα προνομιούχα στρώματα όσο στην πλειοψηφία-, πίστευε τέλος ότι σπάνε οι κοινωνικοί δεσμοί και το «μαζί» τελειώνει.
Θα τα έλεγε έτσι και τέσσερα χρόνια μετά που το βιβλίο ολοκληρώθηκε; Μάλλον ναι, ίσως με κάποιες άλλες αποχρώσεις. Η αίσθηση, πάντως, τέλους εποχής δεν έχει αλλάξει. Αυτό που, ίσως, θα πρέπει να προστεθεί, είναι ότι οι ραγδαίες αλλαγές δεν φαίνεται να έχουν τέλος. Οτι δεν πρόκειται απλά για μια μεταβατική περίοδο, αλλά για μια εποχή διαρκούς μετάβασης, προς ένα μέλλον για το οποίο αρμοδιότερη από την επιστήμη είναι μάλλον η επιστημονική φαντασία. Σε αυτό το μέλλον, που θα χρειαστεί αντιστάσεις για να μην το πατρονάρουν μόνο συμφέροντα, ίσως η φλόγα που θα πρέπει να παραμείνει ζωντανή να είναι ακριβώς αυτή η λέξη που κατά τον Ηλία Νικολακόπουλο τελειώνει: «Μαζί». Και όχι μόνο σαν πρωτοχρονιάτικη ευχή.
