Χατζιδάκις, ώρα Σορβόνης

Γιατί ο Μάνος Χατζιδάκις χρησιμοποιεί στην ταινία «Δράκος» του Νίκου Κούνδουρου ένα ασυνήθιστα μετρημένο ζεϊμπέκικο στα 8/8 και όχι στα 9/8; Ποιο είναι το πολιτικό του στίγμα στη μαιανδρική διαδρομή από την ΕΠΟΝ της Κατοχής έως τη μελοποίηση των «Ωδών» του Κάλβου, το 1991, αφιερωμένη στον Κωνσταντίνο Καραμανλή;

Εχουν queer αναφορές η ποιητική συλλογή «Μυθολογία» του 1966 ή ο κύκλος τραγουδιών «Μπαλάντες της Οδού Αθηνάς» του 1983;

Συνέβαλε στη διατύπωση μιας νεοελληνικής χορογραφικής γλώσσας, ανάμεσα στην παράδοση και τη νεωτερικότητα;

Είναι λίγα από τα εκατοντάδες ζητήματα που τέθηκαν στο διήμερο Συνέδριο για τον Μάνο Χατζιδάκι που έγινε στη Σορβόνη, στο Παρίσι, την Παρασκευή και το Σάββατο 21-22 Νοεμβρίου.

Ηταν μια ουσιαστικά και κυριολεκτικά ωραία (δηλαδή «στην ώρα της»…) ιδέα της Θεοδώρας Ψυχογιού, καθηγήτριας Μουσικολογίας στη Σορβόνη. Υλοποιήθηκε με άξιο συνδιοργανωτή τον καθηγητή Νεοελληνικών και Πολιτισμικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Δημήτρη Παπανικολάου και με την αρωγή της τραγουδίστριας και μουσικολόγου Κατερίνας Φωτεινάκη, της πιανίστριας Μάγδας Νικολαΐδου και άλλων.

Ανοιξαν οδικοί χάρτες σ’ αυτό το συνέδριο. Σημάνθηκαν αφετηρίες, διασταυρώθηκαν οδοιπορίες. Η ευρύτατη αποδοχή του έδειξε πόση ανάγκη έχουμε σήμερα να σκεφτούμε, να αναστοχαστούμε, να ακούσουμε και να συζητήσουμε για τον κορυφαίο, ίσως, Ελληνα συνθέτη του 20ού αιώνα.

Χατζιδάκις, ώρα Σορβόνης. Μίλησαν μουσικολόγοι και εθνομουσικολόγοι με πολλές ώρες πτήσης όπως ο Γιώργος Κοκκώνης, ο Πάνος Βλαγκόπουλος, η Ρενάτα Δαλιανούδη, η Χριστίνα Μιχαήλ και η Μελανί Νίττης, η ιστορικός Ελλη Λεμονίδου, η μεταφράστρια Ειρήνη Παπακυριακού, ο φιλόλογος Μπίλη Μητσικάκος, η βετεράνος συνεργάτιδα της Ραλλούς Μάνου χορογράφος Ευγενία Roucher-Κουγιουμτζόγλου, ερευνητές, μουσικοί κ.ά.

Το «παρών» έδωσαν και συνεργάτες του Χατζιδάκι που ακολούθησαν μακρές προσωπικές διαδρομές. Είπε χαρακτηριστικά η τραγουδίστρια Νένα Βενετσάνου: «Το ελληνικό σινεμά, ένα ανθυπο-Χόλιγουντ, παρουσίαζε μια Ελλάδα του ΕΟΤ. Ο Χατζιδάκις εργάστηκε εκεί για βιοπορισμό, αλλά και γιατί ήταν η μοναδική του ευκαιρία να ακούσει τη μουσική του από μεγάλα μουσικά σύνολα».

Χορεύοντας με τις παρτιτούρες

Και ο συνθέτης Νίκος Κυπουργός θυμήθηκε πόσο μαγεύτηκε όταν ο Χατζιδάκις έγραψε σε ένα 24ωρο εκπληκτικές μουσικές για την ταινία «Memed γεράκι μου» (1984) όπου τον είχε προσλάβει ως συν-συνθέτη και ενορχηστρωτή. Για του λόγου το αληθές, ο Κυπουργός έδειξε σε μεγάλη οθόνη τις χατζιδακικές παρτιτούρες ενός οργανικού κομματιού σε ύφος μπαρόκ. Εκείνη όμως τη στιγμή ένα τεχνικό πρόβλημα εξαφάνισε την εικόνα και τον ήχο στα ηχεία της αίθουσας. Εμεινε ο ήχος του λάπτοπ που είχε μπροστά του. Αρπαξε από μια σελίδα πενταγράμμου σε κάθε χέρι, σήκωσε τα χέρια του ψηλά και άρχισε να… λικνίζεται καθισμένος παρασύροντας το ακροατήριο.

«Είναι οι παρτιτούρες του Χατζιδάκι;» ρώτησε κάποιος. «Βεβαίως, ελάτε να τις δείτε. Μπορώ και να σας τις χαρίσω» απάντησε. Προέκυψαν μερικά βλέμματα απορίας. «Είναι φωτοτυπίες!» διευκρίνισε.

Η μεγάλη έκπληξη ήρθε τη δεύτερη και τελευταία μέρα της διοργάνωσης, όταν αντί να στείλει έναν βιντεογραφημένο χαιρετισμό όπως της είχε ζητηθεί αρχικά, η Νάνα Μούσχουρη προσήλθε αυτοπροσώπως στο Αμφιθέατρο Ρισελιέ, στο 17 της Rue de la Sorbonne.

Μίλησε όρθια, στα θαλερά 92 της χρόνια, για περίπου 10 λεπτά. «Στον Μάνο και στον Γκάτσο οφείλω τα πάντα» είπε. Βούρκωσε και κατέβηκε απ’ τη μικρή σκηνή. «Πλησιάστε, θα τραγουδήσουμε μαζί». Το «Χάρτινο το φεγγαράκι» έγινε ψαλμός. «Ας είμαστε αληθινοί. Ετσι θα γίνει αληθινό και το χάρτινο φεγγάρι. Αλλά θέλει θάρρος, πίστη και αγάπη. Να αγαπάτε, να αγαπάτε, να αγαπάτε…».

Το συνέδριο έκλεισε με μια χορταστική κατάδυση στο δημιουργικό εργαστήρι του Χατζιδάκι. Η Δώρα Ψυχογιού και η Κατερίνα Φωτεινάκη ανέλυσαν, πληροφόρησαν και έπαιξαν συνθέσεις του σε μια μικτή εισήγηση που περιελάμβανε και διάλεξη και ζωντανή μουσική επιτέλεση (conférence performée).

 Μια χίπικη ιστορία του Μάνου απ’ το Χόλιγουντ του 1968

Η πιο συγκλονιστική στιγμή του συνεδρίου κράτησε 22 λεπτά. Τόσο διαρκεί η ταινία «Χίλιες φθαρμένες όψεις. Μεταμορφώσεις», ένα «φιλμ εργασίας» θα έλεγε κανείς όπου ο σκηνοθέτης Δημήτρης Βερνίκος, προνομιακός συνοδοιπόρος του Χατζιδάκι απ’ το μακρινό 1961 μέχρι τη μετοίκηση στον Σείριο το 1994, δημοσιοποίησε νέα, άγνωστα τμήματα της αλληλογραφίας του με τον μέντορά του.

Ενα πρώτο τμήμα είχε περιλάβει στο ντοκιμαντέρ του για τον Χατζιδάκι «Είδωλο στον καθρέφτη» (2008). Μιλάμε για περισσότερες από 300 πολύτιμες σαν σπάνια διαμάντια επιστολές, τις οποίες ταχυδρομούσε ο Χατζιδάκις κυρίως κατά την εξαετία που έζησε στη Νέα Υόρκη ταξιδεύοντας παράλληλα στις ΗΠΑ και στον κόσμο (Οκτώβριος 1966 – Ιούλιος 1972).

«Θέλω να μοιραστώ μαζί σας, για πρώτη φορά μετά από 58 χρόνια, το ποιος πραγματικά υπήρξε ο Μάνος για μένα» δήλωσε ο Βερνίκος. Οταν άναψαν τα φώτα στο Αμφιθέατρο Ρισελιέ το καταιγιστικό χειροκρότημα λες και κράτησε όσο μια συμπυκνωμένη αιωνιότητα. Ηταν το ευχαριστώ για την αποκάλυψη ενός ολόκληρου κόσμου. Επιστολόχαρτα πολύχρωμα, γεμάτα τυπωμένες ζωγραφιές, εικόνες και μίνι κόμιξ, με ποπ και ροκ αισθητική. Αγορασμένα απ’ τα καλύτερα χαρτοπωλεία του Μανχάταν. Θεαματικός συντονισμός με την pop art, την ψυχεδέλεια, το κολάζ και τα υπέροχα μπάσταρδα της σχέσης mass culture και fine arts.

Στο πρισματικό τους εργόχειρο, οι λέξεις του Χατζιδάκι αστράφτουν. Τη μια αποτυπώνουν ημερολογιακά πρόσωπα και συναισθήματα. Την άλλη ξεναγούν τον Βερνίκο στα παρασκήνια της δημιουργίας έργων όπως η «Εποχή της Μελισσάνθης» ή η ημιτελής «Οπερα για Πέντε». Εδώ μιλούν για την απεχθή στον συνθέτη –μάλιστα, απεχθή- αμερικανική κοινωνία της εποχής με τις ακτινοβόλες εξαιρέσεις της. Πιο κάτω οραματίζονται έναν κόσμο χωρίς φύλα, «μια ταύτιση παιδιού, γυναίκας και άνδρα», ένα βασίλειο σεξουαλικής ρευστότητας (sexual fluidity) όπως καταγράφεται στο έργο «Μεταμορφώσεις» κι αυτό ανολοκλήρωτο λιμπρέτο, χωρίς μουσική.

Απ’ όσα θαυμαστά δημοσιοποίησε στο Παρίσι ο Βερνίκος, με τη συνδρομή της αεικίνητης Πόλυς Βλάχου στην παραγωγή της ταινίας, θα σταθούμε σε ένα περιστατικό. Μια χίπικη ιστορία του 43χρονου Μάνου απ’ το Χόλιγουντ του 1968.

Βρισκόταν στο Λος Αντζελες ως συνθέτης της Paramount Pictures, πριν το χολιγουντιανό του όνειρο γίνει εφιάλτης και επιστρέψει άρον άρον στη Νέα Υόρκη. Για τρία βράδια (11, 12 και 13 Μαρτίου 1968) ένα καινούργιο νεοϋορκέζικο γκρουπ εμφανίστηκε στο περίφημο κλαμπ «Whisky A Go Go» όπου, λίγους μήνες πριν, έπαιζαν ως resident band οι… Doors. Στο 8901 του Sunset Boulevard. Ηταν οι Blood, Sweat and Tears, με μόλις ένα LP στο ενεργητικό τους, το ντεμπούτο «Child Is Father To The Man».

Ο Χατζιδάκις πήγε εκεί («ένα θαυμάσιο χίπικο μέρος») και τους είδε το δεύτερο βράδυ. Ενθουσιάστηκε. Κι όταν τέλειωσε η συναυλία, στις 2.00 τη νύχτα, βρέθηκε να ξενυχτάει μ’ έναν μισότρελο νεαρό που φορούσε γαλάζια μπέρτα. Συνομιλητή του Θεού. Με το κλειδί του θεϊκού σπιτιού περασμένο στον λαιμό.

Μάρτιος 1968: «Δημήτρη μου»

Hollywood, Πρωινές ώρες 13ης Μαρτίου 1968

Δημήτρη μου,
Χτες τ’ απόγευμα πήρα το τηλεφώνημά σου. Χτες το βράδυ πήγα κι’ άκουσα σ’ ένα θαυμάσιο χίπικο μέρος, τους Blood, Sweat & Tears.
Καινούργιο νεοϋορκέζικο γκρουπ, που αναμιγνύει το αυστηρό αβάν γκαρντίστικο ύφος της σημερινής τζαζ με το ροκ. Είχε στιγμές συναρπαστικές. Σε θυμόμουν όλη την ώρα και σ’ είχα πλάι μου. (Η συμφωνική μουσική είναι καλή μόνο μερικές στιγμές σπίτι μου για να ονειρεύομαι αλλοτινούς καιρούς. Στη αίθουσα συναυλιών με νυστάζει)
Σαν τέλειωσε η εμφάνισή τους στις 2 μετά τα μεσάνυχτα, με πλησιάζει ένας νέος με γαλάζια μπέρτα και σε τέλεια γαλλική, μου ζητά να πάμε να πιούμε καφέ.
Εκεί μου αποκαλύπτει ότι έχει προσωπική επαφή με τον Θεό, ότι φάγανε σάντουιτς μαζί, και πως, σαν Του ’πε «Πώς θα τον βρίσκει όταν τον θέλει;» αυτός, ο Θεός, του ’δωσε ένα κλειδί, το κλειδί του σπιτιού Του, το οποίο το ’χει από ’κείνη τη μέρα κρεμασμένο στο λαιμό του. Μου το ’δειξε.
Φυσικά μου μίλησε περί επαναστάσεως, περί πλανητών, περί του μεγάλου προφήτη Μπομπ Ντύλαν, κι έφαγε ομελέτα και κρέας. Εξήτασε τον σφυγμό μου και τον βρήκε ίδιο με τον δικό του, και τέλος τον άφησα και έφυγα. Το μυστικό ήταν ότι ήθελε να φάει.
Να μια γνήσια χίπική μου στιγμή.

Το αγνοούμενο αρχείο

Προβληματισμός επικράτησε μεταξύ των συνέδρων για την τύχη του αρχείου του Μάνου Χατζιδάκι. Είναι αγνοούμενο. Εδώ και 31 χρόνια παραμένει απροσπέλαστο και για τους ερευνητές και για το κοινό. Κανείς δεν γνωρίζει τι περιέχει, πού φυλάσσεται, σε ποιες συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας, αν συντηρείται σωστά, αν έχει καταλογογραφηθεί, τεκμηριωθεί και ψηφιοποιηθεί.

Μικρό τμήμα του είχε αναρτηθεί πριν από χρόνια σε επίσημο ιστότοπο στο διαδίκτυο αλλά «κατέβηκε» χωρίς διάδοχη ψηφιακή πλατφόρμα. Δεν τίθεται κανένα ζήτημα, φυσικά, για τη νόμιμη είσπραξη πνευματικών δικαιωμάτων από τη χρήση του μουσικού έργου του Χατζιδάκι. Τα εύλογα ερωτήματα που γεννώνται αφορούν το ίδιο το Αρχείο: επιστολές, παρτιτούρες, φωτογραφίες, έγχαρτο υλικό, audio και video files, αλληλογραφία και κάθε είδους ντοκουμέντα.

Τα κατάλοιπα ενός δημιουργού τέτοιου διαμετρήματος αποτελούν πολιτιστική κληρονομιά της χώρας. 31 χρόνια «κλειδωμένα» είναι πάρα πολλά.