Η ξέφρενη πορεία του Σουδάν στην άβυσσο

Oι ωμότητες που διέπραξαν οι RSF (Rapid Support Forces / Δυνάμεις Ταχείας Στήριξης) όταν κατέλαβαν πρόσφατα το Ελ Φασέρ, την κυριότερη πόλη στα δυτικά του Σουδάν, έστρεψαν τα φώτα της δημοσιότητας στον εμφύλιο της χώρας. Το προηγούμενο διάστημα ο στρατός, η αντίπαλη δύναμη, είχε σημαντικές επιτυχίες στα ανατολικά και κατάφερε να αποκτήσει τον έλεγχο της πρωτεύουσας Χαρτούμ.

Κανένας από τους δύο πάντως -ούτε ο στρατός ούτε οι RSF- δεν φαίνεται πως μπορεί να κερδίσει τον εμφύλιο πόλεμο, ο οποίος μαίνεται από τον Απρίλιο του 2023 και έχει προκαλέσει τη μεγαλύτερη ανθρωπιστική καταστροφή της εποχής μας. Ολες οι μεσολαβητικές πρωτοβουλίες έχουν αποτύχει. Επίκειται μια νέα διαίρεση της χώρας, αυτή τη φορά σε ανατολικό (ο στρατός) και δυτικό (οι RSF) Σουδάν;

Συγχρόνως, ούτε στο Νότιο Σουδάν τα πράγματα πάνε καλύτερα. Η ειρηνευτική συμφωνία που έθεσε τέρμα στον τρομερό εμφύλιο (2013-2018) ουσιαστικά έχει καταρρεύσει με τη σύλληψη και την παραπομπή σε δίκη του αντιπροέδρου Ριέκ Ματσάρ από τον αντίπαλό του, πρόεδρο Σάλβα Κιίρ, και οι συγκρούσεις έχουν αναζωπυρωθεί.

Μαύροι σκλάβοι στην Αίγυπτο

Οι απώτερες αιτίες αυτής της ξέφρενης πορείας στην άβυσσο βρίσκονται στο προαποικιακό Σουδάν. Τον 19ο αιώνα, η Αίγυπτος του Μεχμέτ Αλή επεκτάθηκε στο Σουδάν για να αποκτήσει τους μεγάλους αριθμούς μαύρων σκλάβων, τους οποίους χρειαζόταν για το «εκσυγχρονιστικό» της εγχείρημα. Σταδιακά, υπό την αιγυπτιακή επικυριαρχία, αναδύθηκε η σουδανική άρχουσα τάξη. Προήλθε από τις εξαραβισμένες φυλές μουσουλμάνων, οι οποίες ασκούσαν το δουλεμπόριο σε βάρος των γύρω παγανιστικών λαών (των βουνών Νούμπα του Κορντοφάν, του Νοτίου Σουδάν, του Νταρφούρ κ.λπ.). Αυτές οι ελίτ εδραίωσαν τη θέση τους την εποχή του πρωτοεθνικού θεοκρατικού καθεστώτος του Μάχντι (περίοδος 1882-1898) και στη συνέχεια ακόμα περισσότερο, παρά την κατάργηση της δουλείας, κατά την αγγλική αποικιοκρατία (με την οποία συνεργάστηκαν στενά). Στις εν λόγω ελίτ παρέδωσαν οι Βρετανοί τη διοίκηση του νεοσύστατου ανεξάρτητου σουδανικού κράτους, το 1956.

Η σουδανική κοινωνία, σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας της, χωρίζεται από τη μία στην εξαραβισμένη μουσουλμανική ελίτ και από την άλλη στους μαύρους, τα δουλικής καταγωγής ή συνάφειας άτομα, τους λαούς που παλαιότερα αποτελούσαν τη λεία των δουλεμπόρων και που, είτε έχουν εξισλαμιστεί, είτε είναι χριστιανοί ή παγανιστές, θεωρούνται παρακατιανοί.

Το όνομα Σουδανοί αφορά βασικά τους δεύτερους. Εγινε το όνομα όλου του έθνους γιατί τη δεκαετία του 1920 το πρώτο κίνημα εθνικής αφύπνισης ξεκίνησε από μαύρους στρατιωτικούς και μαύρους ή Αραβες κατώτερους δημόσιους υπαλλήλους. Ηδη από εκείνη την εποχή, τα κινήματα των από τα κάτω ήταν η μόνη ελπίδα να αποτελέσουν οι δεκάδες -αν όχι εκατοντάδες λαοί του Σουδάν με τα ιστορικά τους προηγούμενα, τις διαφορετικές τους θρησκείες και πολιτισμούς- μια ενωμένη (φαντασιακή) κοινότητα, δηλαδή ένα έθνος. Και δεν έλειψαν τέτοια κινήματα. Πλατιές λαϊκές εξεγέρσεις ανέτρεψαν τις δικτατορίες του Ιμπραχίμ Αμπούντ το 1964, του «αντιμπεριαλιστή» Νιμέιρι το 1985 και πρόσφατα, το 2019, του «ισλαμιστή» Ομάρ αλ Μπασίρ. Ανθησαν σπουδαία συνδικαλιστικά κινήματα, ενώ το κομμουνιστικό σουδανικό κόμμα ήταν μαζί με το ιρακινό τα δύο ισχυρότερα του αραβικού κόσμου, αλλά αποδεκατίστηκε από τη δικτατορία Νιμέιρι.

Το όραμα του «Νέου Σουδάν»

Το πιο ολοκληρωμένο σχέδιο για τη διάσωση της ενότητας του Σουδάν ήταν το «Νέο Σουδάν» (New Sudan) που πρέσβευε ο χαρισματικός ηγέτης του Νότου Τζον Γκάραγκ. Αντιμέτωπος με τη συστηματική υποβάθμιση και την περιθωριοποίησή του από την αγγλική αποικιοκρατική διοίκηση πρώτα και από την ελίτ του Χαρτούμ μετά, ο παγανιστικός και χριστιανικός Νότος είχε εξεγερθεί ήδη από το 1955.

Στην πρώτη φάση του αγώνα (1955-1972) είχε την υποστήριξη της Νοτίου Αφρικής του απαρτχάιντ, της Αιθιοπίας του Χαϊλέ Σιλασιέ και, προπάντων, του Ισραήλ. Στη δεύτερη όμως φάση (1983-2002) το κίνημα του Νότου, υπό την ηγεσία του Γκάραγκ, υιοθετεί έναν μαρξιστικό αντιιμπεριαλιστικό προσανατολισμό. Αποκηρύσσει την απόσχιση και αντ’ αυτής υποστηρίζει την ισότιμη συνύπαρξη όλων των λαών του Σουδάν. Δεν είναι μόνο ο Νότος που καταπιέζεται από την ελίτ του Χαρτούμ. Οι λαοί που υπήρξαν τα θύματα του δουλεμπορίου, χριστιανοί ή μουσουλμάνοι, αποτελούν τη μεγάλη πλειονότητα του σουδανικού έθνους.

Το 2005, λίγες μέρες μετά την υπογραφή της ειρηνευτικής συμφωνίας (CPA), ο Γκάραγκ επισκέφτηκε το Χαρτούμ. Τον υποδέχθηκε ένα τεράστιο πλήθος, κυρίως από Αραβες. Οι εκτιμήσεις τον ήθελαν νικητή των επόμενων προεδρικών εκλογών, πρόεδρο ενός ενωμένου Σουδάν. Ομως λίγο αργότερα, στις 30 Ιουλίου 2005, έπεσε το ελικόπτερο που τον μετέφερε και σκοτώθηκε. Κανένας από όσους συνομιλήσαμε, κατά την πρόσφατη επίσκεψή μας στο Νότιο Σουδάν, δεν πίστευε πως επρόκειτο για ατύχημα.

Στη συνέχεια, η απόσχιση του Νότου δρομολογήθηκε με τις ευλογίες των ΗΠΑ και του Ισραήλ, προς μεγάλη χαρά των τοπικών πολεμάρχων, αλλά και με τη συναίνεση του «ισλαμιστή» δικτάτορα Μπασίρ, ο οποίος πλέον, χωρίς το βάρος του χριστιανικού / παγανιστικού Νότου, θα μπορούσε να εφαρμόσει το ισλαμιστικό του πρόγραμμα απερίσπαστος.

Το ανεξάρτητο κράτος του Νοτίου Σουδάν δεν αποδείχθηκε βιώσιμο. Στον εμφύλιο 2013-2018 χάθηκαν 500.000 άνθρωποι από έναν πληθυσμό δέκα εκατομμυρίων και διαπράχθηκαν ανήκουστες φρικαλεότητες. Φέτος, με την αναζωπύρωση των μαχών, έχουν σκοτωθεί 2.000 άνθρωποι και έχουν εκτοπιστεί 445.000. Σχεδόν 6 εκατομμύρια Νοτιοσουδανών αντιμετωπίζουν οξύ υποσιτισμό.

Επτά εκατομμύρια εκτοπισμένοι

Το Χαρτούμ επικεντρώθηκε στην αντιμετώπιση της εξέγερσης στο Κορντοφάν και στο Νταρφούρ (Δυτικό Σουδάν) και το έκανε με απίστευτη αγριότητα. Μόνο στο Νταρφούρ, την περίοδο 2003-2010, οι νεκροί έφτασαν τις 300.000 και οι εκτοπισμένοι τα τρία εκατομμύρια. Την καταστολή για λογαριασμό του σουδανικού κράτους ανέλαβε η πολιτοφυλακή Janjawid, η οποία συγκροτήθηκε από τοπικές αραβικές φυλές (τους Rizzeyqat), που είχαν διαπρέψει κάποτε στο δουλεμπόριο. Το 2013, με απόφαση του Μπασίρ, οι Janjawid απέκτησαν επίσημο θεσμικό ρόλο δίπλα στον στρατό και μετονομάστηκαν σε Rapid Support Forces (RSF). Ο στρατός συμπράττοντας με τις RSF προχώρησε στο πραξικόπημα της 25ης Οκτωβρίου 2021, με το οποίο ανέκοψε τη μεγάλη λαϊκή εξέγερση του Δεκεμβρίου 2018 και ακύρωσε τις κατακτήσεις της.

Οι διαφωνίες ανάμεσα στις RSF, των οποίων ηγείται ο Μοχάμεντ Χαμντάν Νταγκόλο, γνωστός ως Χεμέντι, και του στρατού, του οποίου ηγείται ο Αμπντέλ Φατάχ Αλ Μπουρχάν, για τους όρους ένταξης των RSF στον τακτικό στρατό οδήγησαν στον σημερινό πόλεμο, ο οποίος ξεκίνησε στις 15 Απριλίου 2023.

Σήμερα στο Σουδάν υπάρχουν επτά εκατομμύρια εκτοπισμένοι, έχουν σκοτωθεί δεκάδες χιλιάδες, καμία διέξοδος δεν είναι ορατή και ο κίνδυνος να μεταβληθεί η χώρα σε μια νέα Σομαλία είναι υπαρκτός.

«Αραβικότητα», συμμαχίες και χιλιάδες τόνοι χρυσού

Οπως γράφει ο Γάλλος ακαδημαϊκός και ιστορικός Ζεράρ Πρινιέ στη Monde Diplomatique, το υπόβαθρο του εμφυλίου στο Σουδάν είναι η αντίθεση ανάμεσα, από τη μια μεριά, στην εξαραβισμένη ελίτ της κοιλάδας του Νείλου, η οποία στελεχώνει τον στρατό και χρησιμοποιεί το ισλάμ για να επιβάλει την εξουσία της, και από την άλλη, στους Rizzeyqat κ.ά. των οποίων την «αραβικότητα» δεν παίρνουν στα σοβαρά στο Χαρτούμ, αν και τους χρησιμοποιούν κατά το δοκούν ως ένοπλο βραχίονα καταστολής. Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να ξέρουμε ότι στο Σουδάν η «αραβικότητα» κρίνεται με πολιτισμικά κριτήρια, κυρίως με τη γλώσσα.

Επίσης, το πολιτικό ισλάμ δεν αποτελεί, όπως στην Αίγυπτο, ένα κίνημα από τα κάτω αλλά επιβάλλεται κρατικά από τα πάνω. Η συμμαχία του στρατηγού Αλ Μπουρχάν με μερίδα ισλαμιστών αξιοποιείται προπαγανδιστικά από τις RSF στην προσπάθειά τους να εξασφαλίσουν την υποστήριξη των ΗΠΑ και του Ισραήλ. Την εξομάλυνση των σχέσεων με το Ισραήλ όμως υποστηρίζει και η πλευρά του στρατού. Οι σύμμαχοι των RSF είναι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και ο στρατηγός Χαφτάρ, ενώ του στρατού είναι η Αίγυπτος.

Η Ρωσία αναφέρεται σε δημοσιεύματα ως ο τελικός αποδέκτης του σουδανικού χρυσού που διακινούν τα Εμιράτα. Η εικόνα δεν είναι όμως σαφής για το αν η Ρωσία εμπλέκεται και με ποιον τρόπο στη σύγκρουση. Ολη η πολεμική οικονομία του εμφυλίου πάντως στηρίζεται στη μονοκαλλιέργεια χρυσού. Το 2022 η χώρα παρήγαγε 18.627 κιλά χρυσού αποτελώντας την τρίτη χώρα στην Αφρική ως προς το ύψος της παραγωγής. Στην πραγματικότητα η ποσότητα πρέπει να είναι πολύ μεγαλύτερη. Η εξόρυξη του χρυσού, σε αντίθεση με αυτή του πετρελαίου, έχει το πλεονέκτημα ότι μπορεί να γίνει βιοτεχνικά.

*Συγγραφέας

Για μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα, παραπέμπουμε στην παλαιότερη αρθρογραφία μας στην «Εφ.Συν.».

● Το κράτος του Χαρτούμ https://demo.efsyn.gr/kosmos/afriki/437740_kratos-toy-hartoym

● Νότιο Σουδάν. Ο δύσκολος τοκετός ενός έθνους https://demo.efsyn.gr/kosmos/afriki/437707_notio-soydan-o-dyskolos-toketos-enos-ethnoys

● Η ισραηλινή στρατιωτική και πολιτική εμπλοκή στο Νότιο Σουδάν https://demo.efsyn.gr/stiles/apopseis/437610_i-israilini-stratiotiki-kai-politiki-emploki-sto-n-soydan

● Σουφισμός, πνευματοληψία και μαγεία στο Σουδάν https://demo.efsyn.gr/kosmos/afriki/437480_soyfismos-pneymatolipsia-kai-mageia-sto-soydan