Το μάθημα των Ευρωπαίων και η πρόκληση για την Ελλάδα

I. Οι αιτίες της ελληνικής χρεοκοπίας και οι προϋποθέσεις για βιώσιμη πορεία

Η ουσιαστική χρεοκοπία της Ελλάδας το 2010-12 (ή, πιο σωστά, η κρίση χρέους και η απώλεια πρόσβασης στις αγορές) δεν ήταν απλά μια λογιστική αποτυχία. Ηταν το αποκορύφωμα δεκαετιών συσσωρευμένων αδυναμιών, κακών πολιτικών επιλογών και μιας οικονομίας που στηρίχτηκε περισσότερο στον δανεισμό παρά στην παραγωγή. Η κοινωνία πλήρωσε βαρύ τίμημα: λιτότητα, απώλεια εισοδημάτων, φυγή νέων στο εξωτερικό κ.ά. Τα ερωτήματα που πλανώνται σήμερα είναι απλά και κρίσιμα: Ποιοι ευθύνονται και ποιες οι αιτίες της χρεοκοπίας; Μπορεί η Ελλάδα να αποφύγει μια νέα κρίση;

Είναι κοινή συνείδηση ότι η ευθύνη είναι συλλογική και πολυεπίπεδη. Ακολουθεί ενδεικτικά μια περιληπτική παράθεση των πολλών παραγόντων και αιτιών της χρεοκοπίας:

1. Ελληνικές κυβερνήσεις (από τη δεκαετία του 1980 και μετά): Προκλήθηκε διόγκωση του δημόσιου χρέους για να χρηματοδοτηθούν ελλείμματα, προσλήψεις, σπατάλες και προεκλογικές παροχές. Επίσης υπήρξαν και αναξιόπιστα στατιστικά στοιχεία, και επισημάνθηκαν από το 2004. Το 2009 έγινε «αναθεώρηση» του ελλείμματος από 6% σε πάνω από 12% του ΑΕΠ.

2. Παγκόσμιο και ευρωπαϊκό οικονομικό σύστημα: Ευρώ χωρίς δημοσιονομική ένωση: Η Ελλάδα μπήκε στην ευρωζώνη χωρίς την απαιτούμενη οικονομική πειθαρχία, κάτι που της έδωσε πρόσβαση σε φτηνό δανεισμό, αλλά χωρίς έλεγχο. Επίσης και ανεπαρκής εποπτεία από την Ε.Ε. Ακόμα καθυστερημένες υποβαθμίσεις από οίκους αξιολόγησης που πυροδότησαν κρίση εμπιστοσύνης.

3. Λαϊκή συναίνεση και κοινωνική ευθύνη: Φοροδιαφυγή και ανοχή στη διαφθορά και στο πελατειακό σύστημα.

Συμπέρασμα: Η κρίση ήταν διαχρονική, αποτέλεσμα δομικών αδυναμιών και κακών πολιτικών επιλογών επί δεκαετίες. Η έλλειψη μακροχρόνιου εθνικού αναπτυξιακού σχεδίου με διακομματική συναίνεση είναι ένας από τους πιο κρίσιμους, αλλά συχνά υποτιμημένους παράγοντες της ελληνικής κρίσης.

II. Τα ευρωπαϊκά παραδείγματα

Aλλες χώρες βρέθηκαν σε ανάλογη θέση: η Ιρλανδία με την κατάρρευση των τραπεζών της, η Πορτογαλία με το υπέρογκο χρέος, η Ισλανδία (εκτός Ε.Ε.) με το σπάσιμο του τραπεζικού της συστήματος. Κοινό χαρακτηριστικό όσων ανέκαμψαν γρήγορα; Η συμφωνία όλων των πολιτικών δυνάμεων σε ένα εθνικό σχέδιο ανάκαμψης με ορίζοντα δεκαετίας. Εκεί που υπήρξε συναίνεση, υπήρξε και εμπιστοσύνη – τόσο από τους πολίτες όσο και από τις αγορές. Δηλαδή:

1. Ιρλανδία (κρίση 2008–2010)

Τι έκαναν:

– Συναινετική πολιτική μεταξύ κομμάτων στα βασικά σημεία του σχεδίου εξόδου από την κρίση.

– Δημιουργία και στήριξη ενός ενιαίου σχεδίου λιτότητας + ανάπτυξης, με στόχο την προσέλκυση επενδύσεων και την ενίσχυση των εξαγωγών.

– Διατήρηση χαμηλού εταιρικού φόρου (12,5%), που προσέλκυσε ξένες επιχειρήσεις και τεχνολογικούς κολοσσούς (π.χ. Google, Facebook, Apple).

Αποτέλεσμα:

– Εξοδος από το μνημόνιο το 2013.

– Ραγδαία οικονομική ανάκαμψη με ανάπτυξη πάνω από 5% τα επόμενα χρόνια.

2. Πορτογαλία (κρίση 2010–2014)

Τι έκαναν:

– Πολιτική συναίνεση στις μεταρρυθμίσεις.

– Εμφαση σε εξαγωγικό μοντέλο ανάπτυξης – ενίσχυσαν τη ναυτιλία, τη γεωργία και τη βιομηχανία.

– Στρατηγικές συμφωνίες κυβέρνησης με εργοδοτικούς φορείς και συνδικάτα.

Αποτέλεσμα:

– Εξοδος από το πρόγραμμα στήριξης το 2014.

– Βελτίωση αξιοπιστίας και επιστροφή στις αγορές.

3. Φινλανδία (δική της κρίση 1990s)

Τι έκαναν:

– Πολιτική συναίνεση γύρω από το σχέδιο εκσυγχρονισμού της οικονομίας μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης (μεγάλος εμπορικός εταίρος).

– Επένδυση σε Παιδεία, τεχνολογία και καινοτομία (π.χ. δημιουργία της Nokia ως διεθνούς ηγέτη).

– Δημιουργία εθνικής στρατηγικής ανάπτυξης 15ετίας με στήριξη όλων των κομμάτων.

Αποτέλεσμα:

– Από οικονομία εξαρτώμενη από δασικά προϊόντα, μετατράπηκε σε τεχνολογική δύναμη της Ευρώπης.

III. Η πρόκληση για την Ελλάδα – Εθνικό αναπτυξιακό σχέδιο

Σήμερα η Ελλάδα έχει την ευκαιρία να διδαχτεί από αυτά τα παραδείγματα. Ενα εθνικό αναπτυξιακό σχέδιο δεκαετούς διάρκειας, με διακομματική συναίνεση, δεν είναι πολυτέλεια· είναι όρος επιβίωσης. Η χώρα χρειάζεται σχέδιο αντιμετώπισης δημογραφικού προβλήματος, επενδύσεις στην Παιδεία, στην καινοτομία, στην πράσινη ανάπτυξη, στην παραγωγική ανασυγκρότηση. Απαιτείται για την επόμενη δεκαετία η κατάρτιση ενός γενικού προγράμματος οικονομικής ανάπτυξης με 6 κύριους στρατηγικούς στόχους, που θα έχουν συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα και δεσμεύσεις.

Η υλοποίηση ενός τέτοιου σχεδίου προϋποθέτει διακομματική συνεννόηση. Μόνο εάν η πλειοψηφία του πολιτικού συστήματος της χώρας συμφωνήσει σε έναν κοινό κορμό πολιτικών και στόχων, μπορεί να εξασφαλιστεί σταθερότητα, συνέχεια και εμπιστοσύνη τόσο στο εσωτερικό όσο και στο διεθνές περιβάλλον.

Οι 6 στρατηγικοί στόχοι της επόμενης δεκαετίας θα πρέπει να είναι:

1) Δημογραφική ισορροπία: αντιστροφή της πληθυσμιακής συρρίκνωσης.

2) Ανάπτυξη με κοινωνική δικαιοσύνη: αύξηση του ΑΕΠ με ταυτόχρονη μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων.

3) Παραγωγική ανασυγκρότηση: ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής σε αγροδιατροφή, βιομηχανία και υπηρεσίες υψηλής προστιθέμενης αξίας.

4) Βιώσιμη και πράσινη οικονομία: μετάβαση σε κλιματικά ουδέτερο μοντέλο, με σεβασμό στους φυσικούς πόρους.

5) Ψηφιακός μετασχηματισμός: εκσυγχρονισμός δημόσιας διοίκησης και επιχειρήσεων.

6) Επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο: αναβάθμιση εκπαίδευσης, έρευνας και δεξιοτήτων.

Για την υλοποίηση των παραπάνω στόχων πρέπει να καθοριστούν οι βασικοί τομείς παρέμβασης:

1. Δημογραφικό & ανθρώπινο δυναμικό

● Στήριξη της οικογένειας: επαρκείς παιδικοί σταθμοί, οικονομικά κίνητρα για γέννηση παιδιών, ενίσχυση γονικών αδειών.

● Ισορροπία εργασίας – οικογένειας: μέτρα για ευέλικτες μορφές απασχόλησης, στήριξη μητέρων και πατέρων στην αγορά εργασίας.

● Επιστροφή νέων από το εξωτερικό: φορολογικά κίνητρα και επαγγελματικές ευκαιρίες για το «brain regain».

2. Πρωτογενής τομέας

● Μείωση κόστους παραγωγής μέσω στοχευμένων φορολογικών και ενεργειακών παρεμβάσεων.

● Κίνητρα για ένταξη νέων αγροτών και αξιοποίηση τεχνολογιών «έξυπνης γεωργίας».

● Δημιουργία ισχυρών αγροδιατροφικών clusters με εξαγωγικό προσανατολισμό.

3. Βιομηχανία & επιχειρηματικότητα

● Ενίσχυση κλάδων με εξαγωγική δυναμική (φάρμακα, τρόφιμα, logistics).

● Στήριξη ΜμΕ με πρόσβαση σε χρηματοδότηση και τεχνολογία και συνέργειες πανεπιστημίων – επιχειρήσεων στην εφαρμοσμένη έρευνα.

4. Πράσινη & ψηφιακή μετάβαση

● Στόχοι δεκαετίας για μείωση κόστους ηλεκτροπαραγωγής.

● Επενδύσεις σε δίκτυα αποθήκευσης ενέργειας και διασυνδέσεις.

5. Εκπαίδευση, έρευνα & ανθρώπινο δυναμικό

● Εθνικό σχέδιο αναβάθμισης σχολικών και πανεπιστημιακών υποδομών.

● Προγράμματα επανακατάρτισης σε ψηφιακές και πράσινες δεξιότητες.

● Κίνητρα για επιστροφή επιστημόνων της διασποράς («brain regain»).

6. Υποδομές & περιφερειακή ανάπτυξη

● Ολοκλήρωση μεγάλων οδικών και σιδηροδρομικών αξόνων.

● Δίκτυα logistics που συνδέουν λιμάνια, αεροδρόμια και βιομηχανικές ζώνες.

● Σχέδιο ανάπτυξης για νησιωτικότητα και ορεινές περιοχές.

7. Κοινωνική συνοχή

● Ενίσχυση δημόσιου συστήματος υγείας και πρόνοιας.

● Προγράμματα στήριξης ευάλωτων ομάδων με αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης.

● Προώθηση ίσων ευκαιριών στην εργασία και την εκπαίδευση.

Για τη διακυβέρνηση του εθνικού σχεδίου ανάπτυξης είναι απαραίτητα τα εξής:

– Δημιουργία Ανεξάρτητης Εθνικής Επιτροπής Ανάπτυξης με συμμετοχή πολιτικών, κοινωνικών και επιστημονικών φορέων.

– Τακτική αξιολόγηση στόχων και προσαρμογή πολιτικών σε ετήσια βάση.

– Διαφάνεια και λογοδοσία μέσω δημόσιων εκθέσεων προόδου.

Η διαμόρφωση ενός τέτοιου σχεδίου δεν μπορεί να είναι προϊόν μονοκομματικής λογικής. Μόνο με διακομματική δέσμευση μπορεί να υπάρξει συνέπεια, να εμπνεύσει εμπιστοσύνη στους πολίτες για την προσέλκυση σοβαρών επενδύσεων.

IV. Γενικό συμπέρασμα

Αν οι πολιτικές δυνάμεις συμφωνήσουν σε ένα κοινό όραμα, η Ελλάδα μπορεί να αφήσει οριστικά πίσω της τον φαύλο κύκλο κρίσεων και να ακολουθήσει μια πορεία βιώσιμης ανάπτυξης. Το στοίχημα είναι μεγάλο, αλλά το κέρδος ακόμα μεγαλύτερο: μια χώρα που θα πατάει γερά στα πόδια της, με αυτοπεποίθηση για το μέλλον.

*Τραπεζικό στέλεχος, πρώην μέλος του Γεν. Συμβουλίου του ΤΧΣ