Η χώρα βρίσκεται επίσημα πλέον σε μια δεκαπενταετή κρίση πολλαπλών επιπέδων. Αφετηρία σε όλη αυτή την περιδίνηση είναι χωρίς αμφιβολία η οικονομική κρίση του 2008. Το παράδοξο όμως είναι ότι η βασική πτυχή της κρίσης που διανύουμε δεν είναι το οικονομικό της σκέλος. Αλλωστε ποτέ η Ελλάδα δεν είχε αξιόλογες επιδόσεις στους οικονομικούς τομείς, χωρίς όμως να είναι και η ψωροκώσταινα, όπως υποτιμητικά θέλει πάντα να τη χαρακτηρίζει η εγχώρια ελίτ προκειμένου να κρύψει τη δική της αστρονομική απόσταση από αυτό που ονομάζουμε αστική τάξη.
Η οικονομική κρίση αποτελεί αφετηρία μιας άνευ προηγουμένου για σύγχρονη δυτική δημοκρατία υποβάθμισης της δημοκρατίας, των θεσμών και του πολιτικού συστήματος, η οποία οφείλεται σε συνδυασμό εξωτερικών και εγχώριων παραγόντων. Αρχικά, η διαχείριση των δημοσιονομικών μας από την «ηγέτιδα δύναμη» της ευρωζώνης με πρακτικές που ούτε σε αποικίες Τρίτου Κόσμου δεν αρμόζουν, υποβάθμισε σε βαθμό που σχεδόν εκμηδένισε τον ρόλο της νομοθετικής εξουσίας.
Το Εurogroup, ένα ανεπίσημο φόρουμ υπουργών Οικονομικών, το οποίο δεν είχε -ούτε έχει- καμία θεσμική νομιμοποίηση, υποκλινόταν στη γνωστή αυστηρή φιγούρα του υπουργού Οικονομικών της Γερμανίας ο οποίος υπαγόρευε τις πολιτικές που έπρεπε να ακολουθήσει ο παρίας της ευρωομάδας. Στη συνέχεια, κείμενα χιλιάδων σελίδων στα αγγλικά, ενδεδυμένα με την αυθεντία των θεσμών (βλ. το διευθυντήριο των ΕΚΤ, ΔΝΤ, Ε.Ε.) περνούσαν Παρασκευή βράδυ από το ελληνικό Κοινοβούλιο και ψηφίζονταν Σάββατο πρωί, αμετάφραστα (ή καλύτερα αμάσητα). Η πλήρης απαξίωση της νομοθετικής εξουσίας.
Η δικαστική εξουσία και ο θεσμός της Δικαιοσύνης γενικότερα, όχι μόνο δεν έμειναν «αλώβητοι» την τελευταία 15ετία, αλλά εμφανίζονται πάντα ως το δεκανίκι της εκτελεστικής εξουσίας, αρωγοί στις όποιες πολιτικές πρέπει να ασκηθούν και όχι μόνο. Η περίοδος 2010-2018, όπου δεν υπήρξε μνημονιακός νόμος που να κρίθηκε αντισυνταγματικός, αποτελεί λαμπρό παράδειγμα και απόδειξη των παραπάνω.
Καθιερώθηκαν νέα ήθη, με ανώτατους δικαστικούς που από τη μία αποχωρούσαν από ομιλίες αρχηγών της αξιωματικής αντιπολίτευσης στη Βουλή (βλ. Εκδήλωση για τα 75 χρόνια του Συμβουλίου της Ευρώπης) και από την άλλη συμμετείχαν σε κύκλους συζητήσεων σε διεθνή οικονομικά φόρα με τοποθετήσεις για υποθέσεις με έντονο πολιτικό αντίκτυπο, όπως η υπόθεση του εγκλήματος των Τεμπών (βλ. 9ο Οικονομικό Forum Δελφών).
Ισως το πολιτικό γεγονός με τον μεγαλύτερο συμβολισμό ήταν το πόσο εύπεπτο ήταν το σκάνδαλο των υποκλοπών για την τότε Πρόεδρο της Δημοκρατίας, η οποία -σημειωτέον- είναι πρώην ανώτατη δικαστικός. Και βέβαια αυτά δεν είναι καθόλου εύπεπτα για το σύνολο της κοινωνίας, σε όλο το πολιτικό φάσμα. Αποδείχτηκε άλλωστε περίτρανα, με τα χιλιάδες πανό με τη φράση «ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ» από τα εκατομμύρια των διαδηλωτών στο πλαίσιο των κινητοποιήσεων για το έγκλημα των Τεμπών τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο του ‘25, σε όλες τις μεγάλες πόλεις της χώρας.
Στη συνέχεια, το χάσμα μεταξύ του πολιτικού προσωπικού, τουλάχιστον των κομμάτων εξουσίας, και της κοινωνίας διανύει ιστορικά υψηλά. Από τη μία το πολιτικό προσωπικό του κυβερνώντος κόμματος, με συμπεριφορές και δηλώσεις που είτε απλά προκαλούν την κοινή λογική είτε αποτελούν το άκρον άωτον του αμοραλισμού. Από την άλλη, η αντιπολίτευση σε όλο το φάσμα της -από το Κέντρο ώς την Αριστερά- φαίνεται εντελώς παράλυτη έστω και στο να δηλώσει παρούσα στα μεγάλα προβλήματα που βιώνει η κοινωνία. Δεν κατάφεραν να «σηκώσουν» ούτε το θέμα της 13ωρης εργασίας τη στιγμή που στην Ε.Ε. πολλές χώρες προσχωρούν σε 4ήμερη εργασία σε εβδομαδιαία βάση.
Η χώρα δεν πρόκειται να ορθοποδήσει και να ευημερήσει εάν δεν γίνουν εκ βάθρων αναβαθμίσεις των θεσμών. Μπορεί τα οικονομικά δεδομένα να είναι αυτά που πάντα καθορίζουν τις πολιτικές εξελίξεις στη δυτική δημοκρατία, όμως στη χώρα μας η κοινωνία ασφυκτιά κυρίως λόγω της οριζόντιας υποβάθμισης των θεσμών. Το αίτημα για οξυγόνο αφορά τη δικαιοσύνη, την ισονομία, την ενίσχυση του κράτους (κυρίως το τρίπτυχο υγεία, ασφάλιση, παιδεία), τις Ανεξάρτητες Αρχές, τη δημόσια ασφάλεια.
Εχει ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι οι πρόσφατα νομπελίστες στο πεδίο της Οικονομίας, Ατζέμογλου και Ρόμπινσον (βλ. «Γιατί αποτυγχάνουν τα έθνη – Οι καταβολές της ισχύος, της ευημερίας και της φτώχειας», 2013), έλαβαν το βραβείο για τη μελέτη τους ακριβώς σε αυτό το αντικείμενο. Αποδεικνύουν δηλαδή ότι τα έθνη αποτυγχάνουν όταν οι πολιτικοί και οικονομικοί τους θεσμοί είναι σχεδιασμένοι για να ευνοούν την εκμετάλλευση και τη συγκέντρωση πλούτου από μια ελίτ. Και βέβαια οποιαδήποτε ομοιότητα με πρόσωπα και καταστάσεις είναι εντελώς συμπτωματική.
*Καθηγητής ΕΜΠ
