Αυτοκρατορία: η δουλεία

Η δουλεία, πολύχρονος θεσμός, υπήρχε και πριν από την αγγλο-ολλανδική αυτοκρατορία αποτελώντας την ουσία πολλών διαδοχικών αυτοκρατοριών. Ο υποβιβασμός των ανθρώπων σε σχεδόν κτήνη βρίσκεται στον πυρήνα της ολιγαρχικής άποψης για τα πράγματα. Η χρήση της δουλείας από τους αυτοκράτορες έρχεται από πολύ μακριά, από τις μέρες της Βαβυλώνας. Την υπερασπίζεται ο Αριστοτέλης με τα γραφόμενά του, ενώ το σύνολο του Ρωμαϊκού Νόμου αναφέρεται αναλυτικά στα δικαιώματα ιδιοκτησίας όσων είχαν σκλάβους, ενώ η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία οικοδομήθηκε και μακροημέρευσε εξαιτίας της εργασίας των σκλάβων.

Κατά τον 12ο και 13ο αιώνα το εμπόριο των σκλάβων ήταν μία από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις στη Μεσόγειο, με κύριο παίκτη τη Βενετσιάνικη Αυτοκρατορία. Η Βενετία ήταν μια παγκόσμια αγορά σκλάβων. Μετά το Συμβούλιο της Φλωρεντίας η πρώτη συστηματική υπεράσπιση της δουλείας υπήρχε στα κείμενα των Salamancans και αυτό επαναλήφθηκε από τον Grotius και τον John Locke στην υπεράσπισή τους σχετικά με τις πρακτικές της Ολλανδικής και της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Την ίδια εποχή η οικονομική υπαγωγή πληθυσμών προσδιορίζει την ουσία της ανθρώπινης δουλείας όσο και τον νομικό θεσμό της ίδιας της δουλείας. Μετά την κατάρρευση της Ρώμης το φεουδαρχικό σύστημα του Διοκλητιανού είχε καταδικάσει τους πληθυσμούς της Μεσαιωνικής Ευρώπης σε μια κληρονομική σκλαβιά ακόμα χειρότερη από τη νόμιμη δουλεία.

Τον 19ο αιώνα ο Αμερικανός πατριώτης Henry Carrey ⁽¹⁾ εξέτασε με λεπτομέρεια τις οικονομικές πολιτικές των Βρετανών στην Ιρλανδία και στην Ινδία και απέδειξε αναλυτικά ότι αποτελούσαν μια de facto ⁽²⁾ και όχι de jure ⁽³⁾ δουλεία δεκάδων εκατομμυρίων ανθρώπων. Ο θεσμός της δουλείας δεν είναι κάτι που υπήρξε σε κάποιο «στάδιο» της ανθρώπινης ιστορίας, που τώρα πια έχει ξεπεραστεί. Δεν αποτελούσε ποτέ μέρος της ανθρώπινης κουλτούρας, αλλά αποτελούσε μία από τις αρχές της Αυτοκρατορίας. Ο υποβιβασμός μεγάλου πλήθους ατόμων σε νόμιμη ή σε de facto δουλεία αποτελεί μια αναγκαία πρακτική της Αυτοκρατορίας. Πιθανόν η δουλεία να αποτελεί το βασικό αξίωμα της Αυτοκρατορίας. Οι ισπανικές, πορτογαλικές, ολλανδικές και βρετανικές αυτοκρατορίες χτίστηκαν με βάση την εργασία που προέκυπτε από τη δουλεία. Εντεκα χρόνια μετά το πρώτο ταξίδι του Χριστόφορου Κολόμβου ένα ισπανικό βασιλικό διάταγμα νομιμοποιούσε το εμπόριο των δούλων και την έλευσή τους στον Νέο Κόσμο.

Ανάμεσα στο 1500 και στο 1650 η Ισπανία και η Πορτογαλία κυριαρχούσαν στο εμπόριο της δουλείας και αρχικά οι περισσότεροι σκλάβοι πήγαιναν στα ορυχεία χρυσού και ασημιού στο Μεξικό και στη Νότια Αμερική. Κατά το 1600 η μεγάλη πλειοψηφία των δούλων πήγαινε στις φυτείες ζάχαρης, λουλακιού, καπνού και ρυζιού της Βραζιλίας και της Καραϊβικής. Το πρώτο επίσημα ολλανδικό πλοίο με δούλους ταξίδευε το 1606, πέντε χρόνια μετά την ίδρυση του VOC. To 1621 η Ολλανδική Εταιρεία Δυτικών Ινδιών ιδρύθηκε με κύριο στόχο να πολεμήσει εναντίον του ελέγχου της ισπανικής και πορτογαλικής εμπορίας δούλων της Aφρικής. Αυτό ολοκληρώθηκε στα μέσα του ίδιου αιώνα, οπότε οι Ολλανδοί είχαν κατακτήσει τα περισσότερα οχυρά των Ισπανών και των Πορτογάλων στη Δυτική Αφρική.

1. Henry Carrey 1793-1879. Αμερικανός οικονομολόγος, συγγραφέας των πολύ γνωστών Αρχών της Πολιτικής Οικονομίας.
2. de facto: ουσιαστικά/κατ’ ουσίαν
3. de jure: σύμφωνα με τον νόμο
 

* Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών