Στη λογοτεχνία, ο πολιτικός προβληματισμός μπορεί να εκφραστεί μέσα από μια σύγχρονη ιστορία, που να αποτυπώνει την πολωμένη πολιτική κατάσταση του σήμερα. Ή μπορεί να δοθεί μέσα από το ιστορικό μυθιστόρημα, το οποίο, ενταγμένο σε ένα συγκεκριμένο συγκείμενο, προβληματίζει για το παρελθόν, είτε για να αντιπαραβάλει το τότε με το τώρα είτε για να προδιαγράψει το παρόν μέσα από τις αιτίες που το δημιούργησαν. Αλλά μπορεί να εγερθεί και μέσα από την αλληγορία, που αφαιρετικά θέτει τον δάκτυλον επί τον τύπον των ήλων.
Το πιο πολυσέλιδο κείμενο του μικρού τόμου αποτελεί η ομότιτλη νουβέλα, «Η εγγαστρίμυθη φάλαινα», που με πυκνό δίχτυ γεγονότων και συντεταγμένων οδηγεί τον αναγνώστη μπροστά σε μια εκτενή αλληγορία. Το Ορίμπε ενός φανταστικού λατινοαμερικάνικου κράτους βουλιάζει μέσα στην ιστορία του, καθώς τα πάντα πρέπει να μείνουν αναλλοίωτα, μουσειοποιημένα κι εντέλει μουμιοποιημένα, ενώ αντίθετα η Χώρα, ένα πλωτό νησί, ψάχνει στον αντίποδα να βρει ιστορικά νήματα στο παρελθόν, ακόμα κι αν οι δυο πρωταγωνίστριες αδελφές χρειαστεί να τα κατασκευάσουν. Ανάμεσα στο έγκλημα της ιστορικοποίησης των πάντων και το κενό της α-ιστορικότητας, ποια κοινωνία μπορεί να σταθεί καλύτερα και γιατί εντέλει οι δυο αδελφές εκτελούνται από τον διώκτη τους; Ιστορία, θρησκεία, μυθολογία και λοιπά συστατικά διασταυρώνονται και θέτουν συνεχώς νέα ερωτήματα, τα οποία λύνονται μόνο με την αναγνωστική συμμετοχή.
Αλληγορικό είναι και το διήγημα «Το φερμουάρ». Οταν τα «μαγαζιά» του ύψιστου ηγέτη μένουν κατά λάθος ανοιχτά, είναι πρέπον ο απλός πολίτης να τολμήσει να τον ειδοποιήσει ή αντίθετα να κρατήσει σιγήν ιχθύος; Και στις δυο περιπτώσεις το καθεστώς θα θεωρήσει –παράλληλα και αντιφατικά– ότι κανείς δεν έπραξε το σωστό και γι’ αυτό θα τιμωρηθεί.
Η συνέχεια μετακινεί την προσοχή από την άχρονη αλληγορία στην έγχρονη ιστορία. Στην Ανατολική Γερμανία («Μπορνχολμερστράσσε»), η φυγή της αγαπημένης στο Δυτικό Βερολίνο σπάει τον έρωτά τους, ο οποίος δεν επανασυγκολλάται ούτε μετά την Πτώση του Τείχους. Ερωτας και πολιτική σε μια διχασμένη κρατική και ατομική επικράτεια. Κι αντίστοιχα στην «Ντούσκα», η διάσημη Γαλλίδα ηθοποιός Σάρα Μπερνάρ το 1912-1913 αλληλογραφεί με τον Ρώσο μηχανορράφο Γκριγκόρι Ρασπούτιν, με ένα αδιόρατο δίκτυ γοητείας να τους ενώνει. Κι ενώ φαίνονται τόσο διαφορετικές προσωπικότητες, ομολογούν ο ένας στον άλλο ότι μοιάζουν για την αριβιστική τους πορεία, την ακολασία, την επιδίωξη της επιβολής και της εξουσίας, την ηροστράτεια δόξα, τη σπατάλη των χρημάτων τους, την εσωτερική δύναμη. Εντέλει είναι κι οι δυο σύμβολα μιας ευρύτερης παρακμής.
Δίπλα στο πολιτικό στέκεται το κοινωνικό, που ωριμάζει στις υπόλοιπες ιστορίες του Χρ. Αστερίου. Στον «Σταθμό διοδίων» η μονότονη και άνευρη εργασία σε ένα κουβούκλιο στην Εθνική οδηγεί τελικά την ηρωίδα να «επαναστατήσει» (από όλη τη ζωή της, θα έλεγα) και να φύγει από το πόστο της. Ή στον «Καύσωνα» ένα ζευγάρι καταφεύγει σε ένα ορεινό χωριό, όπου δυο κάτοικοι όλοι κι όλοι τηρούν ένα τακτικό πρόγραμμα εκτελώντας όλες τις εργασίες που θα έπρεπε να γίνουν, σαν να ζούσαν εκεί πολλοί άνθρωποι. Και με μια κυκλική κίνηση, τύπου Μπόρχες, η αφήγηση καταλήγει οι γηγενείς να φύγουν και το ζευγάρι να μείνει στη θέση του και στα πόστα του, ώσπου να φτάσουν δυο άλλοι σε μια συνεχή επανάληψη. Το τελευταίο διήγημα, η «Απογραφή», ακολουθώντας την εναρκτήρια του βιβλίου νουβέλα, αλλά με ανοιχτό τέλος, πιάνει το νήμα της κινηματογραφικής αφήγησης για να εξηγήσει πώς η ζωή είναι ένα μετέωρο βήμα που φέρνει δόξα αλλά και συντριβή, μια μανία που μπορεί να απογειώσει και να προσγειώσει μέσα σε ένα κλικ.
Η γραφή του Χρήστου Αστερίου είναι ζεστή, μελετημένη, καλοδουλεμένη, έστω κι αν συχνά πέφτει θύμα του μακροπερίοδου λόγου που ναρκισσίζει και διασπά την προσοχή του αναγνώστη, καθώς εξασθενίζει την αφήγηση. Η τελευταία πρέπει να παρακολουθηθεί με προσοχή επειδή, συνδέοντας σε μια σκυταλοδρομία πρόσωπα και συμβάντα, αναξιόπιστους αφηγητές και καλυμμένες ταυτότητες, σαν κυλιόμενος διάδρομος μεταφέρει από το ένα επίπεδο της δράσης και της σκέψης στο άλλο, μετακυλίοντας το νόημα από μια αρχική αφετηρία σε ένα μακρινό τέλος. Θεωρώ τα πολιτικά κείμενα της «Εγγαστρίμυθης φάλαινας» πολύ πιο εύστοχα από τα άλλα που μένουν σχετικά αβαθή στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Ωστόσο, για άλλο ένα βιβλίο ο συγγραφέας υπηρετεί τη λογοτεχνία με τη μεστή του γλώσσα και τον εύθετο αλληγορικό ρεαλισμό του.
