Νεοφασισμός ή μεταφασισμός;

Στο βιβλίο του «Τα νέα πρόσωπα του φασισμού» (Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, σε μετάφραση του Νίκου Κούρκουλου), ο, κατά τη γνώμη μου, σημαντικότερος δημόσιος διανοούμενος της εποχής μας, ο Εντσο Τραβέρσο, κάνει μια πολύ χρήσιμη χαρτογράφηση των διαφόρων ποικιλιών της νέας Ακροδεξιάς και μελετά τη σχέση τους με τον παραδοσιακό φασισμό. Αυτό αποτελεί έναν αναγκαίο οδηγό για να έχουμε έναν μπούσουλα πλοήγησης στα σκοτεινά νερά της εποχής μας.

Κατ’ αρχάς απορρίπτει τον όρο «νεοφασισμός» ως ακατάλληλο, διότι περισσότερο συσκοτίζει παρά φωτίζει την ουσία των εν λόγω κινημάτων, καθότι, όπως λέει ο Τραβέρσο, τα περισσότερα εξ αυτών δεν θέλουν να αναβιώσουν τον κλασικό φασισμό, με τη μορφή που είχε στον Μεσοπόλεμο, αλλά έχουν χειραφετηθεί απ’ αυτόν, αλλάζοντας ρητορική, αιτήματα και στρατηγική. Γι’ αυτό προτείνει τον όρο «μεταφασισμός», ως πολύ πιο δόκιμο, καθότι, ναι μεν η μήτρα του παραμένει ο κλασικός φασισμός, αλλά εμφανίζεται ως «κοστουμαρισμένος». Για παράδειγμα ο Τραμπ, η Μελόνι, ο Ορμπαν, η Λεπέν, ο Μπαρντελά κ.λπ.

Η ρητορική τους τώρα περιορίζεται στον «αγώνα ενάντια στο κατεστημένο, στις ελίτ και στη γραφειοκρατία των Βρυξελλών», γι’ αυτό έχει και τόση ανταπόκριση στις λαϊκές μάζες, ενώ όσον αφορά τον Τραμπ αυτός δεν διεκδικεί κάποια μαζική υποστήριξη «όλου του λαού», αλλά προάγει τον ατομικισμό.

Μάλιστα, όπως λέει ο Τραβέρσο για τον όρο «λαϊκισμός», έχει γίνει πλέον άδειο κέλυφος «που χαρακτηρίζει μάλλον εκείνους που τον χρησιμοποιούν παρά εκείνους στους οποίους υποτίθεται ότι αναφέρεται. Πρόκειται για ένα πολιτικό εργαλείο που αποσκοπεί στον στιγματισμό του αντιπάλου». Δείτε στα καθ’ ημάς πώς τον χρησιμοποιεί ο Κυριάκος Μητσοτάκης, αλλά και ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, Παύλος Μαρινάκης: σχεδόν αποκλειστικά όταν απευθύνεται στην αντιπολίτευση.

Ο συγγραφέας σημειώνει ότι στο κατακλυσμιαίο περιβάλλον του Μεσοπολέμου ο κλασικός φασισμός πρότεινε μια σφαιρική εναλλακτική στη φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων που έμοιαζε παρακμιακή. Πρότεινε ουσιαστικά έναν «τρίτο δρόμο» ανάμεσα στον κομμουνισμό και τον φιλελευθερισμό.

«Τα τελευταία τριάντα χρόνια, η εναλλαγή των κυβερνήσεων ουσιαστικά δεν αλλάζει την πολιτική τους, καθώς σημαίνει κυρίως αλλαγή του προσωπικού που διαχειρίζεται τους δημόσιους πόρους, με τα δίκτυά τους και τις πελατείες τους και όχι αλλαγή των κυβερνητικών πολιτικών», γράφει ο Τραβέρσο και συμπληρώνει: «Ο μεταφασισμός από την πλευρά του δεν έχει πια ισχυρές αξίες όπως οι πρόδρομοί του τη δεκαετία του ‘30 […] οι συνταγές του είναι πολιτικά αντιδραστικές και κοινωνικά οπισθοδρομικές: αφορούν την επαναφορά της εθνικής κυριαρχίας, την υιοθέτηση μορφών οικονομικού προστατευτισμού και την υπεράσπιση της απειλούμενης “εθνικής ταυτότητας”».

Στον μεταφασισμό ο αντισημιτισμός έχει αντικατασταθεί από την ισλαμοφοβία και τις θεωρίες της Μεγάλης Αντικατάστασης (γαλλικά: Grand Remplacement). Μια άλλη διαφορά μεταξύ κλασικού φασισμού και μεταφασισμού είναι ο «βιταλιστικός ανορθολογισμός». Στους ναζί άρεσε να επιδεικνύουν τη φυσική τους δύναμη: «τα μούσκουλά τους, τη ζωική τους δύναμη που παρουσιαζόταν με αισθητικοποιημένο τρόπο: μια νέα φυλή σφυρηλατημένη από το ατσάλι των όπλων του Μεγάλου Πολέμου σύμφωνα με τον Ερνστ Γιούνγκερ, ο οποίος πρέσβευε τη θεωρία ότι ο βίαιος θάνατος είναι πλευρά της ανθρώπινης ύπαρξης».

Συνοψίζοντας το πρόβλημα της εποχής μας, ο Τραβέρσο το εντοπίζει σοφά στο ότι «τα σημερινά κινήματα αντίστασης είναι ανίκανα, τουλάχιστον μέχρι στιγμής, να χαράξουν το προσχέδιο έστω ενός νέου προτάγματος, μιας νέας ουτοπίας, να σπάσουν το διανοητικό κλουβί που παγιώθηκε μετά το 1989.