Οι φιλοσοφικές προσεγγίσεις της Ιστορίας των Γιόχαν Γκότφριντ Χέρντερ (1744-1803) και Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ (1770-1831) διαφέρουν. Ο Χέρντερ εισήγαγε την έννοια του ιστορισμού, που αποτελεί φιλοσοφική πτυχή τού, κυρίαρχου από τα τέλη του 18ου αιώνα, Ρομαντισμού. Ο Ρομαντισμός συνδέθηκε με το ανερχόμενο τότε εθνικιστικό ιδεώδες που εξαίρει την ιδιαιτερότητα και τη μοναδικότητα κάθε ξεχωριστής ανθρώπινης κοινότητας, καθώς και τα διαφορετικά χαρακτηριστικά σύνολα εθίμων, παραδόσεων, θεσμών και ιστορικών βιωμάτων της. Ετσι, εισάγεται μια αντίληψη σχετικότητας των αξιών, απορρίπτοντας τα καθολικά και απόλυτα μέτρα αξιολόγησης, σε αντίθεση με τα βασικά προτάγματα του Διαφωτισμού περί ύπαρξης καθολικών, οικουμενικών αξιών και ιδεών που εδρεύουν στην ανθρώπινη ορθολογικότητα.
Αντίθετα, η προσέγγιση του Χέγκελ όχι μόνο δεν ακυρώνει τα πανανθρώπινα προτάγματα προς χάριν της ιδιαιτερότητας και της μοναδικότητας του κάθε κοινωνικού σχηματισμού, αλλά οδηγεί σε μια ανωτέρου επιπέδου σύνθεση, καθώς, αν και ξεχωριστές, οι ανθρώπινες κοινωνίες συνδέονται υποδόρια από κοινές λογικές φιλοδοξίες και ιδεώδη που καταργούν την όποια έννοια πλήρους αποξένωσής τους. Η ιδιαιτερότητα του κάθε ξεχωριστού κοινωνικού σχηματισμού ή λαού έγκειται στον μοναδικό και ανεπανάληπτο τρόπο πραγμάτωσης ιδεωδών και αξιών που είναι πανανθρώπινα. Αυτό συμβαίνει καθώς κάθε κοινωνία αποτελεί ξεχωριστό και μοναδικό στιγμιότυπο που καθορίζεται από συγκεκριμένα συστατικά χαρακτηριστικά και ιστορική πορεία, η οποία όμως βαίνει προς την κατάκτηση και πραγμάτωση των καθολικών εννοιών που συγκροτούν τον πανανθρώπινο Λόγο.
Σε αντίθεση με την περισσότερο δημοκρατική και εξισωτική για τους διάφορους λαούς αντίληψη του Χέρντερ, η προσέγγιση του Χέγκελ είναι πιο αριστοκρατική και ευρωκεντρική: πρεσβεύει ότι σε κάθε ιστορική περίοδο είναι μόνο ένας ο λαός που υπερτερεί (πολιτισμικά, όχι φυλετικά) έναντι των υπολοίπων, εκφράζοντας με τον δικό του τρόπο ολόκληρη την ανθρωπότητα και σφραγίζοντας την πορεία της, ρόλος που του αντιστοιχεί μόνο μία φορά.
Η εγελιανή περιοδολόγηση της Ιστορίας αναφέρεται στους διαδοχικούς ρόλους των λαών από την Ανατολή προς τη Δύση (Κίνα, Ινδία, Περσία, Μεσοποταμία), την αρχαία Ελλάδα και τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό, τον μεσαιωνικό χριστιανισμό της Δυτικής Ευρώπης, τη γερμανική Διαμαρτύρηση και τον Διαφωτισμό, με τελευταία φάση αυτήν του τευτονικού Προτεσταντισμού. Βασικός κατευθυντήριος άξονας αυτής της πορείας είναι, κατά Χέγκελ, η επίτευξη της ελευθερίας.
Οι εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών σε ποιο από τα παραπάνω δύο σχήματα ταιριάζουν περισσότερο; Η Κίνα και η Ρωσία «πετάνε το γάντι» στη Δύση, διατρανώνοντας «τη συνεργασία τους για τη δημιουργία ενός πιο δίκαιου και λογικού παγκόσμιου συστήματος διακυβέρνησης» και διατυμπανίζοντας «τον στρατηγικό χαρακτήρα των ρωσοκινεζικών σχέσεων που βρίσκονται αυτή τη στιγμή σε πρωτοφανές επίπεδο». Σαφέστατα, ο άξονας μετατοπίζεται αυτή τη φορά προς Ανατολάς.
* (Ph.D.)2, καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης
