Μια βαθιά πολιτική πράξη

Οταν ο Φράνκο Μπαζάλια έριχνε τα κάγκελα των ασύλων στην Ιταλία, τη δεκαετία του 1970, στη χώρα μας η ψυχιατρική μεταρρύθμιση δεν είχε καν ξεκινήσει. Ο Ιταλός ψυχίατρος της αποϊδρυματοποίησης, που ώθησε το ιταλικό Κοινοβούλιο να ψηφίσει τον νόμο περί ψυχιατρικής μεταρρύθμισης το 1978, ανέδειξε τον πολιτικό χαρακτήρα της αποασυλοποίησης. Ο Μπαζάλια έθεσε σε εφαρμογή τρία πρωτοποριακά προγράμματα αποασυλοποίησης και απέδειξε πως «το φυσιολογικό μπορεί να είναι εξίσου μια διαστροφή, όσο και η τρέλα». Το όνομά του συνδέθηκε με την κοινοτική ψυχιατρική και την ανάπτυξη κοινοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας, ενώ η κριτική του δεν αφορούσε μόνο τον ψυχιατρικό θεσμό, αλλά και άλλους κοινωνικούς θεσμούς, όπως είναι το σχολείο και η φυλακή.

Ενα μέρος της ψυχιατρικής κοινότητας της χώρας μας βάδισε λίγο αργότερα στα χνάρια του Μπαζάλια. Ανάμεσα στους πρωτεργάτες της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, ο Στέλιος Στυλιανίδης, ιδρυτής και επίτιμος πρόεδρος της ΕΠΑΨΥ, και ο Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος, ιδρυτής της Εταιρείας Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας. Τότε, στις αρχές της δεκαετίας του 1980 ξεκίνησαν οι πρώτες σημαντικές προσπάθειες διαμόρφωσης μιας εξωνοσοκομειακής αντίληψης στην αντιμετώπιση των σοβαρών ψυχικών διαταραχών. Τέσσερις δεκαετίες μετά, διαπιστώνουμε πως στα ψυχιατρεία συνεχίζουμε να έχουμε κατασταλτικές πρακτικές που δημιουργούν καινούργιους αποκλεισμένους μέσα από την αντικειμενικοποίηση του πάσχοντος και την αφαίρεση της κοινωνικής υπόστασής του. Παράλληλα, η χώρα μας έχει έναν από τους υψηλότερους αριθμούς ακούσιων νοσηλειών στην Ευρώπη, γεγονός που σημαίνει πως οι οικογένειες των νοσούντων δεν υποστηρίζονται από την κοινότητα, με αποτέλεσμα όταν ανακύπτει κάποιο πρόβλημα ψυχικής υγείας να αναγκάζονται να καταφύγουν στον εισαγγελέα.

Τι υπάρχει σήμερα στο επίπεδο της κοινότητας για τα άτομα με ψύχωση, όσον αφορά την πρόληψη, τη φροντίδα, την ένταξη; Στον αντίποδα των ψυχιατρικών ιδρυμάτων, που διατηρούν τον ρόλο των φορέων βίαιης καταστολής και απομόνωσης, υπάρχουν κάποιες φωτεινές πρωτοβουλίες στον χώρο της ψυχικής υγείας και μάλιστα στο πεδίο των ψυχώσεωνν που όχι μόνο δεν περιθωριοποιούν τον ψυχικά νοσούντα αλλά τον επανεντάσσουν στην κοινότητα μέσα από καλές πρακτικές και δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης του τοπικού πληθυσμού, με στόχο την καταπολέμηση του στίγματος γύρω από την ψυχική υγεία.

Οι Μονάδες Εγκαιρης Παρέμβασης στην Ψύχωση της ΕΠΑΨΥ, που εδράζονται σε Αττική και Θεσσαλονίκη, παρέχουν υπηρεσίες ψυχικής υγείας σε άτομα από 15 έως 35 ετών που βιώνουν για πρώτη φορά ψυχωσικό επεισόδιο, όπως και στις οικογένειές τους, δημιουργώντας ένα αξιοπρεπές πλαίσιο συνάντησης με το πάσχον υποκείμενο. Η πολύπλευρη και επιστημονικά τεκμηριωμένη αξιολόγηση που παρέχει η ομάδα των «Πνοών», η οποία εφαρμόζει την καλή πρακτική του peer support, μετατρέπει την ψυχιατρική εμπειρία σε εφόδιο μέσα από τη συγκρότηση σχέσεων αλληλοβοήθειας και αλληλοϋποστήριξης με μέλος της Μονάδας με αντίστοιχες εμπειρίες νόσησης.

Η Μονάδα Εγκαιρης Παρέμβασης στην Ψύχωση «ΠΝΟΕΣ Ath» διαθέτει ήδη δύο peers, δηλαδή δύο ομότιμους συμπαραστάτες. Ο ένας εκ των δύο είναι ο Γιάννης Σταυρόπουλος, ο οποίος μας εξηγεί πως όταν διασχίζει το κατώφλι των «Πνοών» γίνεται «γέφυρα» ανάμεσα στους ασθενείς και τους θεραπευτές. Ο ίδιος έχει τη δική του εμπειρία και διαδρομή με την ψύχωση. Σήμερα, με την καθοδήγηση του ψυχίατρου και επιστημονικά υπεύθυνου του Κέντρου Ημέρας, Στέφανου Δημητρακοπούλου, βοηθά τους πάσχοντες, μέσα από το δικό του παράδειγμα, να επανεφεύρουν την κοινωνική και την προσωπική ταυτότητά τους.

Το μοντέλο υποστήριξης από ομότιμους είναι συνδεδεμένο με τη μείωση του στίγματος και του αυτοστίγματος, δηλαδή της εσωτερίκευσης των αρνητικών πεποιθήσεων για τον εαυτό μας, κάτι που συνδέεται με το βλέμμα των Αλλων πάνω μας, καθώς και με την αύξηση της ανθεκτικότητας. Διότι οι άνθρωποι που μοιράζονται εμπειρίες αντίστοιχες με αυτές των ωφελουμένων τους, στο πλαίσιο ενός μοντέλου ολοκληρωμένης φροντίδας που εστιάζει στην κοινότητα, εστιάζουν στον άνθρωπο πίσω από το σύμπτωμα. Και γι’ αυτό τον λόγο αυτή η καλή πρακτική συμβάλλει στην ευαισθητοποίηση της τοπικής κοινότητας απέναντι στην ψυχική νόσο, που αφορά έναν στους οκτώ ανθρώπους παγκοσμίως, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.

Πριν από δύο χρόνια, δύσκολα θα φανταζόταν κανείς πως στην οδό Μεγάλου Αλεξάνδρου 48, στο Μαρούσι, θα υπήρχε ένα κτίριο που θα στέγαζε μια πολυκλαδική ομάδα ικανή να ανταποκρίνεται έγκαιρα στις ανάγκες των δημοτών που παρουσιάζουν το πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο – μια ομάδα που θα έσπαγε τα ταμπού γύρω από την ψυχική νόσο. Δύο χρόνια μετά, το κτίριο στην οδό Μεγάλου Αλεξάνδρου δεν έχει πάψει να «γεννά» και να στηρίζει καλές πρακτικές, όπως την ομότιμη συμπαράσταση –δηλαδή τη συγκρότηση σχέσεων αλληλοβοήθειας και αλληλοϋποστήριξης με μέλος της Μονάδας, με αντίστοιχες εμπειρίες νόσησης– υπηρετώντας ταυτόχρονα, με σύγχρονα πλην έγκυρα εργαλεία και μεθόδους, το πυρηνικό όνειρο της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης: την Κοινοτική Ψυχιατρική.

Η υποστήριξη από ομότιμους στην ψυχική υγεία είναι μια μορφή ψυχοκοινωνικής υποστήριξης που παρέχεται από άτομα που πάσχουν ή έχουν υποφέρει από ψυχική διαταραχή σε άλλους που μοιράζονται παρόμοια εμπειρία. Μόνο η σχιζοφρένεια –μια μορφή ψύχωσης που φέρει ακόμα και σήμερα μεγάλο στίγμα– αφορά το 1% του πληθυσμού στη χώρα μας. Και ναι, η καλή πρακτική της ομότιμης συμπαράστασης είναι βαθιά πολιτική, γιατί «peer» σημαίνει ίσος.