Η ιστορία της καβαφικής κριτικής είναι στενά συναρτημένη με το έργο του ποιητή, αφού οι μεταμορφώσεις της μέσα στον χρόνο εκπροσωπούν και τα επάλληλα στάδια ερμηνείας του από το 1933 μέχρι και το 1963.
Πρόκειται για το χρονικό διάστημα κατά τη διάρκεια του οποίου διαμορφώνονται οι βασικές θεωρήσεις της καβαφικής κριτικής, οδηγώντας από την ερωτική στην ιστορική και στην πολιτική εικόνα του Καβάφη και από τη βιογραφία ή και τη σκανδαλοθηρία στην ωριμότερη υποδοχή του. Αυτό είναι το σχήμα επί τη βάσει του οποίου δουλεύει ο Γιάννης Παπαθεοδώρου στην ανά χείρας μελέτη του, που έρχεται με την επάρκεια και το εύρος της να διευρύνει το πεδίο των καβαφικών σπουδών.
Μεταξύ Δημαρά και Μαλάνου: βιογραφία και ομοερωτισμός
Η αρχή θα γίνει με τον Κ. Θ. Δημαρά, που έχοντας μεγάλη εμπιστοσύνη στο βιογραφικό του κριτήριο (να θυμίσω πως δεν απέρριψε ποτέ τον Σεντ Μπεβ) θα συνδέσει τις ερωτικές διαθέσεις του Καβάφη στα ποιήματά του όχι τόσο με την ομοφυλοφιλία όσο με τον αυτοερωτισμό του. Ναι, για τον Δημαρά σημασία δεν έχει τόσο η ομοερωτική επιθυμία όσο η ενοχή για το πάθος της κρυφής της αναπλήρωσης. Περισσότερο μετράει η πάλη με το μέσον της αποφυγής και λιγότερο το θέμα της ίδιας της επιθυμίας – και με αυτούς τους όρους θεμελιώνεται και το κατά Δημαρά ερωτικό – ποιητικό δράμα του Καβάφη.
Ο Τίμος Μαλάνος θα εστιάσει από τη μεριά του στον ομοερωτισμό, τον οποίο και σπεύδει να εξηγήσει ως συστηματική -και προβληματική- παρέκκλιση από την κανονικότητα. Από εδώ θα βγάλει τα συμπεράσματά του για την ψυχική κατάσταση ή για την κοινωνική συμπεριφορά του Καβάφη ο Μαλάνος, από εδώ θα ξεκινήσει και τη συζήτηση περί ιατρικής και νόσου. Η ψυχανάλυση και η ιατρικοποίηση καταλήγουν και στο ομόλογο ηθικό συμπέρασμα, με τον κριτικό έλεγχο του ποιητή να περιορίζεται σε ένα πακέτο ασθένειας και συμπτωματολογίας σε όλα τα επίπεδα.
Η μυθική μέθοδος και ο Σεφέρης
Τη στροφή στην πρόσληψη του Καβάφη και της ποίησής του σπεύδει να κάνει, όπως υποδειγματικά το εξηγεί ο μελετητής, ο Γιώργος Σεφέρης. Κουρασμένος από τις ψυχαναλυτικές και από τις ιατρικές νύξεις που δεν κρύβουν ποτέ το ηθικολογικό τους στίγμα, ο Σεφέρης ξεχωρίζει τα καβαφικά ποιήματα για την ιστορική τους αίσθηση. Η αίσθηση του Καβάφη για την Ιστορία αποκτά βάρος στη σεφερική ερμηνεία της εξαιτίας της μυθιστορικής του οπτικής. Το ιστορικό παρελθόν ανακινεί για τον σεφερικό Καβάφη ζητήματα του παρόντος. Η Ιστορία και ο μύθος γίνονται μέρος τού τώρα στον μοντερνισμό και ο Σεφέρης παραλληλίζει ευθέως τον Καβάφη με τον Ελιοτ, παραπέμποντας στη «μυθική μέθοδο» και στην «αντικειμενική συστοιχία».
Ο Παπαθεοδώρου διατρέχει με συναρπαστικό τρόπο τη ρήξη την οποία θα προκαλέσει στη σχέση Μαλάνου και Σεφέρη η ιστορική αίσθηση του Καβάφη. Πεπεισμένος πως ο Καβάφης ανοίγει παρτίδες με την Ιστορία για να μεταθέσει στις δέλτους της το αγκάθι της ομοφυλοφιλίας, ο Μαλάνος θα απαντήσει διά μακρών στον Σεφέρη, η ώρα, ωστόσο, για τη ριζική αλλαγή προσανατολισμού στις ερμηνείες της καβαφικής κριτικής έχει σημάνει αναμφίβολα και όσα έπονται θα το επιβεβαιώσουν με μιαν ακόμα μετάβαση: αυτή τη φορά από την Ιστορία στην πολιτική.
Η σκυτάλη στον Στρατή Τσίρκα και στον Γ. Π. Σαββίδη
Η μετάβαση γίνεται μέσω του Τσίρκα και του δικού του κοινωνικοπολιτικού Καβάφη. Ο Τσίρκας θα φέρει στην επιφάνεια έναν Καβάφη κοντά στις κοινωνικές έγνοιες της εποχής του και αντίθετο στην πολιτική κυριαρχία των Βρετανών στην Αίγυπτο. Ο Τσίρκας επικαλείται ένα καβαφικό ποίημα το οποίο θα «μπορούσε να είχε γραφτεί» και σε αυτό συνίσταται η αδυναμία της επιχειρηματολογίας του. Η ανακάλυψη ενός άγνωστου ποιήματος, όμως, του Καβάφη από τον Γ. Π. Σαββίδη θα τεκμηριώσει τους ισχυρισμούς του Τσίρκα (τον οποίο αντιμάχεται στο εσωτερικό της Αριστεράς ο Μάρκος Αυγέρης, λίγο-πολύ ακολουθώντας τον Μαλάνο) και τα δεδομένα για την καβαφική κριτική θα αλλάξουν για ακόμα μια φορά.
Από την ηθικολογία και από τη βιογραφία περνάμε πρώτα στον μοντερνισμό και στην παροντική έννοια της Ιστορίας για να φτάσουμε εν συνεχεία μέχρι τη ριζοσπαστική αντίληψη της πολιτικής εκφρασμένη με αντιβρετανικό πνεύμα. Ο Γ. Π. Σαββίδης είναι το πρόσωπο που θα πληροφορήσει πρώτο τον Τσίρκα για το άγνωστο ποίημα του Καβάφη, αλλά και εκείνος που θα ανοίξει τον δρόμο για τη σύνθεση: για την ένταξη του ιστορικού και του πολιτικού στοιχείου του Καβάφη σε ένα καινούργιο, αδιαίρετο σώμα.
Εις βάθος ιστορική και κριτική έρευνα, προβολή των θέσεων του Δημαρά, του Μαλάνου, του Σεφέρη, του Τσίρκα και του Σαββίδη στο βιογραφικό, το ψυχαναλυτικό, το ιατρικό, το μοντερνιστικό, το αριστερό-κομματικό και το φιλολογικό τους διακείμενο (από τις θεωρίες και τις απόψεις του καιρού τους μέχρι τις γνώμες που προσγράφτηκαν τα χρόνια των κρίσιμων μεταβολών στη μία ή στην άλλη πλευρά), σφαιρική καταγραφή των ταλαντώσεων της καβαφικής κριτικής όταν η ίδια μεταπηδά από την πρώιμη περίοδο στη φάση της ενηλικίωσης. Αυτά είναι τα χαρακτηριστικά του βιβλίου του Παπαθεοδώρου – μαζί η διαφανής άρθρωση και η δελεαστική αφηγηματικά αρχιτεκτονική του.
* Ο Βαγγέλης Χατζηβασιλείου είναι κριτικός λογοτεχνίας στην εφημερίδα «Το Βήμα της Κυριακής»
