Ψηλά στο Βίτσι και τον Γράμμο μαίνονται οι ύστερες μάχες του Εμφυλίου. Διάγουμε το εθνοσωτήριον 1948. Στην Αθήνα ο Γιάννης Παπαϊωάννου μπαίνει στο στούντιο της «His master’s voice» να γραμμοφωνήσει την εμβληματική «Πειραιώτισσα». Πρόκειται για εξαίσια μελωδία σε στίχους Κώστα Μάνεση, ανεπανάληπτα ερμηνευμένη από τη νεαρή τότε Σωτηρία Μπέλλου, την οποία σιγοντάρει ο μυθικός Στελλάκης Περπινιάδης. Ιδού το πρώτο στιχάκι: Απ’ την ώρα στο λιμάνι που σε μπάνισα/ σ’ έχω βάλει στην καρδιά μου καπετάνισσα.
Αμ δε! Η πανταχού παρούσα λογοκρισία, που βρίσκεται στο φόρτε της τους χαλεπούς εκείνους καιρούς, δυστροπεί με την απαγορευμένη λέξη «καπετάνισσα». Φαντασιώνεται πως αναφέρεται σε κάποια από τις θρυλικές μαχήτριες του Δημοκρατικού Στρατού, που ακυρώνουν σαν αυτεξούσιες αξίες το τρεκλίζον αφήγημα της κίβδηλης εθνικοφροσύνης, και ζητά ν’ αλλάξουν τα λόγια, ειδάλλως θα καταπιεί αμάσητο το άσμα η μαρμάγκα. Κι ας είναι εμφανές πως κάνει λόγο για λιμάνι και δη τον Περαία. Μαζί με τους αγωνιστές του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στήνεται στο εκτελεστικό απόσπασμα και η κοινή λογική.
Λογοκριτές με μακρύ χέρι και κοντόθωρο βλέμμα. Οι δαιμόνιοι δημιουργοί διορθώνουν στο γόνατο το τραγούδι προκειμένου να φωνογραφηθεί. Προέχει πάν’ απ’ όλα το μεροκάματο. Η επίμαχη στροφή γίνεται λοιπόν: Απ’ την ώρα στο λιμάνι που σε μπάνισα/ την καρδούλα μου, κυρά μου, την αφάνισα. Δεν ανακαλύπτεται, ευτυχώς, κομμουνιστικός δάκτυλος στην αλλαγή ούτε και στους επόμενους στίχους, που απολαμβάνουμε αυτούσιους και σήμερα: Σαν και σένα άλλη γυναίκα δεν εγνώρισα/ στην αγάπη πιο πλανεύτρα και πιο γόησσα./ Πειραιώτισσα, το έχεις μες στο αίμα σου/ να τρελαίνονται οι άντρες μ’ ένα βλέμμα σου!
Ιδιοφυής λογοτέχνης την ίδια περίοδο (1945-1951) γράφει έργο ζωής τόσο εξόφθαλμα σκανδαλιστικό για τα υποκριτικά ήθη της εποχής που κανένας Ελληνας εκδότης δεν τολμά καν να το υποβάλει προς έγκρισιν στη λογοκρισία. Να τυπωθεί στα ελληνικά, ούτε λόγος. Ο συγγραφέας αναγκάζεται να περιοριστεί σε αναγνώσεις αποσπασμάτων σε φιλικά σπίτια, παρουσία στενού κύκλου επιλεγμένων προσώπων, αρκετά από τα οποία σοκάρονται και αποσύρονται στις πρώτες κιόλας παραγράφους. Οι άοκνες προσπάθειές του να εκδοθεί στα γαλλικά ή τα αγγλικά δεν βρίσκουν την παραμικρή ανταπόκριση στους οίκους του Λονδίνου και των Παρισίων.
Διδακτικό, μολαταύτα, το περιεχόμενο του, σύμφωνα με τον Οδυσσέα Ελύτη και άλλους. «Το έργο ναυπηγήθηκε με τα υλικά του ψυχαναλυτή στις δεξαμενές ενός οραματιστή και προφήτη. Επομένως, επιβάλλεται να αναγνωστεί ως “μυθιστόρημα ερωτικής παιδεύσεως και αισθηματικής αγωγής”. Κοντολογίς, “ως κείμενο ερωτικής μυήσεως”». Το βιβλίο εκδόθηκε εν τέλει σε οκτώ τόμους σαράντα ολόκληρα χρόνια μετά τη συγγραφή του [Αγρα, 1990-1992], δεκαετίες αφότου εξέλιπε η λογοκρισία.
Ιδιάζουσα περίπτωση αποτελεί για τα ημέτερα γράμματα ο «Μέγας Ανατολικός», διότι ασφαλώς περί του τόσο παρεξηγημένου πονήματος του Ανδρέα Εμπειρίκου πρόκειται. Παπαϊωάννου και Εμπειρίκος έζησαν τον πολυτάραχο βίο τους την ίδια εποχή και πάνω-κάτω στους ίδιους τόπους. Δεν συναντήθηκαν, ωστόσο, ποτέ. Ενδεχομένως καθένας τους αγνοούσε την ύπαρξη του άλλου. Εκτός από θύματα της λογοκρισίας, συνδέονται μ’ ένα αδιόρατο όσο και τραγικό νήμα από τη μοίρα, καθώς αναχώρησαν για τις επουράνιες πραιρίες σαν αύριο, 3 Αυγούστου. Το 1972 ο πρώτος και το 1975 ο δεύτερος. Αμφότεροι χάραξαν, παρά ταύτα, με ανεξίτηλη σφραγίδα τον πολιτισμό μας.
