Από την εποχή του Γουτεμβέργιου και 2-3 αιώνες μετά, τα βιβλία ήταν σαν έργα τέχνης. Τα απολαμβάνουμε ακόμη και σήμερα όταν έχουμε την ευκαιρία να τα δούμε σε κάποιο μουσείο ή σ’ ένα μοναστήρι. Εντυπωσιαζόμαστε από την εικονογράφηση και τη γραφή, άλλοτε γοτθική, άλλοτε βυζαντινή.
Αυτή τη γοητεία του μικρού έργου τέχνης ένιωσα όταν έπιασα στα χέρια μου το βιβλίο της Λένας και του Σίμου Οφλίδη «Νικόλαος Μαστερόπουλος» (εκδόσεις Κυριακίδη) κι έμεινα έκθαμβη. Κόκκινο, πορφυρό με μαύρο και μπλε και στο κάτω μέρος του εμπροσθόφυλλου το μαρτύριο του Αγίου Σεβαστιανού, με τους δημίους του δεξιά κι αριστερά.
Το βιβλίο σε προκαλεί να το χαϊδέψεις, όπως το χέρι ή το πρόσωπο του αγαπημένου ή της αγαπημένης. Λείο, στιλπνό, υπέρκομψο, ένα μικρό έργο τέχνης της σημερινής τυπογραφίας που σε προκαλεί να το ανοίξεις και να το απολαύσεις.
Κι όταν τελικά το ανοίγεις κι αρχίζεις να το διαβάζεις, τότε σε συνεπαίρνει η μαεστρία και η δεξιοτεχνία των δύο συγγραφέων να παρουσιάσουν τη ζωή και το έργο του Μαστερόπουλου, ενός ζωγράφου που λίγοι γνωρίζουν και πολλοί περισσότεροι αγνοούν το έργο του.
Η Λένα και ο Σίμος από τις πρώτες σελίδες σε αρπάζουν από το χέρι και σε οδηγούν στα χρώματα και στη χρωστική παλέτα του αξεπέραστου δημιουργού. Tα γκιουμούσχανε, γνωστά στον Πόντο ως της Παναΐας δάκρυα, ανθίζουν με το κίτρινό τους χρώμα σε πολλούς πίνακες του ζωγράφου, σύμβολο της πατρώας γης, και περνάνε μέσα από το έργο του με τον μαγικό τρόπο που η συλλογική γνώση και μνήμη περνάει από γενιά σε γενιά.
Η υποτιθέμενη ανεπίδoτη επιστολή είναι μια συγγραφική επινόηση για να μας εισαγάγουν στην περιπέτεια του γραψίματος και να μας καταστήσουν σαφές ότι οι περπατησιές του ζωγράφου και των δύο συγγραφέων δεν ανταμώθηκαν ποτέ. Τι σημασία έχει; Η φαντασία, η μυθοπλασία, η εξυπνάδα του μυαλού, άνετα μπορεί να αντικαταστήσουν τη ζωντανή επαφή μεταξύ των ανθρώπων και να γίνουν πλούτος γνώσης, απόλαυσης και πνευματικής ευδαιμονίας.
Το ταξίδι στη Μόσχα, όπου έζησε και δημιούργησε ο καλλιτέχνης, μας εισάγει στον βαρύ χειμώνα της ρωσικής γης και μας υποψιάζει για το τι θα ακολουθήσει. Ενας χείμαρρος που γίνεται ορμητικό ποτάμι που μας κατακλύζει και μας συνεπαίρνει. Αυτές είναι οι ψηφίδες από τον βίο και το έργο του Νίκου Μαστερόπουλου. Κι αυτό το έργο, αυτές οι δημιουργίες ξεκινάνε από τις νεανικές ακουαρέλες του, προχωράνε στους μύθους της αρχαίας Ελλάδας με τις Μαινάδες, τους Σάτυρους, τους μύθους της θάλασσας, τον Οδυσσέα και τον Πολύφημο. Παντού αφαίρεση, ο εξπρεσιονισμός στα καλύτερά του. Λαμπερά χρώματα, κόκκινο, μαύρο πράσινο, τιρκουάζ και η τεχνική του διάφανου σμάλτου μάς δίνουν το αριστούργημα με τίτλο «Προσωποποίηση του θανάτου», έργο που έχει σχέση με τις υπαρξιακές αγωνίες του Ζαν-Πολ Σαρτρ και μας θυμίζει την «Εβδομη σφραγίδα» του Ιγκμαρ Μπέργκμαν. Παρατηρώντας τα έργα του Μαστερόπουλου στο βιβλίο της Λένας και του Σίμου Οφλίδη έρχεται στο μυαλό σου ο κυβισμός του Πικάσο, η αφαίρεση του Καντίσκι ακόμα κι ο Καραβάτζο με τον πίνακά του «Η Ιουδήθ αποκεφαλιζει τον Ολοφέρνη».
Από την άλλη, τα έργα του με ποντιακή θεματολογία, όπως η Πόντια νύφη, οι Πόντιοι ιππείς, η συμπλοκή ανδρών με μαχαίρια, ο χορός των γυναικών, δείχνουν την εσωτερικότητα του ζωγράφου, την προτίμηση στην αφαίρεση, στα έντονα χρώματα.
Στη συνέχεια, η γνωριμία του με τον μοναχισμό του Αγίου Ορους μάς δίνει αριστουργήματα, όπως «Η πάλη του Ιακωβ με τον άγγελο», «Ο Ιππότης και ο Θάνατος» και «Ο Αρχάγγελος». Εδώ διακρίνουμε την πάλη του γήινου με το ανθρώπινο, τη βαθιά θρησκευτικότητα του Μαστερόπουλου, την αγωνία του για τη μεταθανάτια ζωή, τη λατρεία του για τον μοναχισμό, την πίστη του στο αληθινό φως του Θεού. Παρότι τέκνο του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, απέφυγε τις μνημειώδεις κατασκευές και τα κραυγαλέα δημιουργήματα, δίνοντας θέση στην εσωτερικότητα και την αφαίρεση, στην πανδαισία των χρωμάτων και στην εξπρεσιονιστική αποτύπωση των μορφών.
Και οι δύο συγγραφείς με μεγάλη μαεστρία, δεξιοτεχνία και ικανότητα μας εισήγαγαν στον κόσμο του Μαστερόπουλου, στην τεχνοτροπία του, στη σύντομη ζωή του, στον ζωγραφικό του οίστρο. Μπροστά μας παρήλασαν πλήθος ζωγράφων, όπως ο Δομίνικος Θεοτοκόπουλος, ο Καραβάτζιο, ο Ρέμπραντ, ο Καντίνσκι. Μάθαμε περισσότερα για την τέχνη του μικροψηφιδωτού, την επεξεργασία του σμάλτου, την ασταμάτητη δουλειά του ζωγράφου για υπέρβαση του «εγώ», την εκκλησιαστική τέχνη, τον αθωνικό μοναχισμό. Ενας homo universalis λοιπόν ο Νίκος Μαστερόπουλος, ένας δημιουργός-φιλόσοφος κατά το πρότυπο του αναγεννησιακού ανθρώπου. Ηταν πραγματικά μια απόλαυση η μέθεξη στο βιβλίο τους και τους ευχαριστούμε θερμά γι’ αυτό…
*Φιλόλογος, συγγραφέας
♦ Τη σελίδα αυτή δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Γράφεται από αναγνώστες που απευθύνονται σε αναγνώστες για να τους μιλήσουν για κάποιο βιβλίο που τους συνεπήρε. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας (το πολύ 700 λέξεις) στο [email protected]
