30 χρόνια χωρίς τον Ερνέστ Μαντέλ

Φέτος συμπληρώνονται 30 χρόνια από τον θάνατο του Ερνέστ Μαντέλ, που υπήρξε ηγετική μορφή της 4ης Διεθνούς και ένας από τους μεγαλύτερους μαρξιστές θεωρητικούς του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα. Γεννήθηκε στη Φρανκφούρτη, αλλά έζησε και μεγάλωσε στην Αμβέρσα του Βελγίου. Ανατράφηκε σε μια οικογένεια με ισχυρές κομμουνιστικές ρίζες και πολιτική δράση: ο πατέρας του είχε ενεργή συμμετοχή στο εργατικό κίνημα μέσα από τις γραμμές της οργάνωσης «Σπάρτακος» που μετονομάστηκε σε Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας το 1919. Ο πατέρας του είχε γνωρίσει τη Ρόζα Λούξεμπουργκ και Ρώσους μπολσεβίκους του νεαρού τότε σοβιετικού εργατικού κράτους.

Ο Μαντέλ έζησε από κοντά τη φτώχεια των εργατών, την κρίση του Μεσοπολέμου και την άνοδο του φασισμού. Συμμετείχε ο ίδιος στην αντίσταση ενάντια στους ναζί, δραπετεύοντας δύο φορές από στρατόπεδα συγκέντρωσης όπου είχε σταλεί για την επαναστατική δράση του. Από μικρή ηλικία οργανώθηκε στο βελγικό τμήμα της νεοϊδρυθείσας (1938) 4ης Διεθνούς υπό τον Τρότσκι, ο οποίος δολοφονήθηκε λίγο αργότερα, τον Αύγουστο του 1940, από έναν πράκτορα του Στάλιν. Ηταν μια πραγματικά σκοτεινή περίοδος για την ανθρωπότητα.

Μετά τον πόλεμο ο Μαντέλ σπούδασε στις Βρυξέλες, στη Σορβόνη και στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, όπου έλαβε το διδακτορικό του. Αφού εργάστηκε ως δημοσιογράφος και μέλος της Επιτροπής Οικονομικών Μελετών της Βελγικής Συνδικαλιστικής Ομοσπονδίας, έγινε καθηγητής στο Vrije Universiteit (Βρυξέλες) το 1972 διδάσκοντας μαρξιστική οικονομική θεωρία και πολιτικές επιστήμες. Μέχρι τη συνταξιοδότησή του ήταν επίσης διευθυντής του Ινστιτούτου Πολιτικών Σπουδών του Vrije.

Εργάστηκε από κοντά στο συνδικαλιστικό κίνημα και συμμετείχε ενεργά στην προετοιμασία της μεγάλης γενικής απεργίας τον Δεκέμβρη 1960-Γενάρη 1961 στο Βέλγιο. Το 1950 ήταν μέλος σε μπριγάδα αλληλεγγύης που έστειλε η 4η Διεθνής στη Γιουγκοσλαβία (όπου ο αντιφασιστικός αγώνας είχε ολοκληρωθεί σε μια γνήσια σοσιαλιστική επανάσταση, την οποία προσπαθούσε να απομονώσει και να συντρίψει ο Στάλιν). Ο Μαντέλ θα συμμετάσχει σε όλα τα κινήματα αλληλεγγύης στις εθνικοαπελευθερωτικές και αντιαποικιακές επαναστάσεις, Αλγερία, Κούβα, Bιετνάμ κ.α., και ταυτόχρονα θα συμβάλει στη συζήτηση για τον οικονομικό προσανατολισμό της Κουβανέζικης Επανάστασης (1963-1964) ύστερα από πρόσκληση του Τσε Γκεβάρα.

Η επαναστατική του δράση θα του στοιχίσει την απαγόρευση εισόδου σε ΗΠΑ, Γαλλία, στις δύο Γερμανίες, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, Σουηδία κ.α. – και βέβαια σε ΕΣΣΔ και Κίνα καθώς η 4ηΔιεθνής πάλευε ενάντια στη γραφειοκρατία για την πολιτική επανάσταση στα γραφειοκρατικοποιημένα εργατικά κράτη.

Συνέγραψε πλήθος κειμένων στρατηγικής και τακτικής για τον προσανατολισμό του κινήματος στους «τρεις τομείς της επανάστασης» (χώρες της Δύσης, χώρες του «Τρίτου Κόσμου», γραφειοκρατικοποιημένα εργατικά κράτη). Ενα μεγάλο θεωρητικό έργο (2.000 άρθρα και 30 βιβλία σε διάφορες γλώσσες), το οποίο κατέχει εξέχουσα θέση και εμπλούτισε τον Μαρξισμό, συνεχίζει να αποτελεί πολύτιμη παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές αγωνιστών. Ο Μαντέλ θα επαναφέρει στην καρδιά της μαρξιστικής ανάλυσης την Πολιτική Οικονομία, που είχε εγκαταλειφθεί από τη σοσιαλδημοκρατία και τον σταλινισμό. Θα εξηγήσει το μεταπολεμικό περιβάλλον κυρίως με τρία μνημειώδη έργα: «Μαρξιστική Πραγματεία της Οικονομίας», «Γέννηση και Εξέλιξη των Οικονομικών Θεωριών του Κ. Μαρξ», «Υστερος Καπιταλισμός» (κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Εργατική Πάλη). Θα συμπληρώσει και θα επεκτείνει τη μαρξιστική θεωρία για τις κρίσεις, αναπτύσσοντας τη θεωρία των Μακρών Κυμάτων.

Πολύ σημαντική υπήρξε η συμβολή του στο επαναστατικό κύμα του Μάη του 1968. Ηταν ίσως ο μοναδικός που μέσα στην «ευφορία» της μεταπολεμικής ανάπτυξης του καπιταλισμού είχε προβλέψει την επερχόμενη οικονομική κρίση. Θα ερμηνεύσει τις παγκόσμιες αλλαγές με τις αντιαποικιακές επαναστάσεις, τις νέες μορφές εκμετάλλευσης των εξαρτημένων χωρών. Περιέγραψε τις αλλαγές στην εργατική τάξη και τη συγκρότηση μιας νέας «πλατιάς πρωτοπορίας». Κατανοώντας τον ρεφορμισμό και τον ρόλο του, συγκρούστηκε σφοδρά με τον σταλινισμό αλλά και με τον ευρωκομμουνισμό. Συνέβαλε σημαντικά στην επεξεργασία του περιεχομένου της σοσιαλιστικής δημοκρατίας, θέτοντας στο επίκεντρο του επαναστατικού προγράμματος τις δομές αυτοοργάνωσης των εργαζομένων.

Στην εποχή του η 4η Διεθνής, για την οικοδόμηση της οποίας πάλεψε σε όλη την πολιτική ζωή του, γνώρισε μεγάλη επέκταση (68 τμήματα και στις πέντε ηπείρους). Ολο το έργο, η δράση και η ζωή του συνδέονται με την εκμετάλλευση της εργατικής τάξης και τα προβλήματά της, την ταξική πάλη. Τα οποία ο Μαντέλ συνέδεε με ένα απελευθερωτικό σοσιαλιστικό όραμα, το οποίο δεν έχει καμιά σχέση με τις μονοκομματικές σταλινικές δικτατορίες.

Στις εκδηλώσεις για την επέτειο των 30 χρόνων από τον θάνατο του Μαντέλ (1995), που διοργανώνει η ΟΚΔΕ στις 31 Μάη-1 Ιούνη (Γεωπονικό Παν/μιο, Αθήνα), θα παρουσιαστούν πτυχές του έργου και της ζωής αυτού του μεγάλου μαρξιστή και σπουδαίου ανθρώπου με ομιλίες και συμμετοχές αγωνιστών από την Ελλάδα και το εξωτερικό, πανεπιστημιακών, ανθρώπων που είχαν γνωρίσει τον Μαντέλ και είχαν συνδεθεί μαζί του.

Με τα λόγια του ίδιου του Μαντέλ: «Καταλάβετε ότι δεν μπορείτε να είστε πιο ευτυχισμένοι παρά αν έχετε αφιερώσει τη ζωή σας σε αυτή την υπεράσπιση των ανθρώπινων δικαιωμάτων σε όλο στον κόσμο: την υπεράσπιση των υπό εκμετάλλευση, των καταπιεσμένων, περιφρονημένων. Δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος να είσαι ένας καλός άνθρωπος σε αυτόν τον κόσμο παρά να αφιερώσεις τη ζωή σου σε αυτόν τον μεγάλο σκοπό. Γι’ αυτό το μέλλον είναι με τον μαρξισμό».

*Μεταφραστής, στέλεχος της ΟΚΔΕ