Ο ρευστός ρατσισμός αποτελεί μια νέα, θα λέγαμε σύγχρονη, μορφή ρατσισμού. Κυκλοφορεί σε κείμενα που φαινομενικά τουλάχιστον είναι ανθρωπιστικά και αντιρατσιστικά. Δεν έχει ακραία και «σκληρά» χαρακτηριστικά, καθώς δεν αναφέρεται ρητά στον αποκλεισμό και τον εξοβελισμό των διαφορετικών «Αλλων», των μεταναστών/τριών. Αντίθετα, η εμφάνισή του προϋποθέτει αναφορές στην ανοχή, την αποδοχή, την ένταξη, ακόμα και τη συμπερίληψη των διαφορετικών Αλλων, υπό τον όρο, ωστόσο, της θυματοποίησής τους, της παθητικοποίησής τους και εντέλει της αφομοίωσής τους. Ετσι, μπορεί να μην καταγράφεται επιθυμία ή προσδοκία εκδίωξης των διαφορετικών Αλλων, αλλά η διαφορετικότητά τους σε κάθε περίπτωση απαξιώνεται. Με άλλα λόγια, ο ρευστός ρατσισμός δεν προβάλλει τους/τις διαφορετικούς/ές Αλλους/ες ως βιολογικά κατώτερους/ες και απορριπτέους/ες, όπως συμβαίνει με τον λόγο μίσους. Μπορεί μάλιστα να πλαισιώνεται από διατυπώσεις που άμεσα ή έμμεσα αρνούνται τον ρατσισμό, το γνωστό μας εγώ «Δεν είμαι ρατσιστής/τρια». Ωστόσο, υπογραμμίζει την πολιτισμική ασυμβατότητα των διαφορετικών Αλλων με το κυρίαρχο πλειονοτικό αξιακό πλαίσιο (αλλά αυτοί/ές δεν είναι σαν κι εμάς στον τρόπο ζωής, σίτισης, ένδυσης κ.λπ.) και (εμμέσως) τους προτρέπει στην αφομοίωση, καθώς η διασταύρωση (φυσική ή πολιτισμική) με τους/τις πλειονοτικούς/ές είναι κάτι που θα αλλοιώσει την πολιτισμική/εθνική τάξη.
Στο πλαίσιο αυτό γεννιούνται ερωτήματα όπως τα ακόλουθα: Θέλουμε να δώσουμε ορατότητα στις πολιτισμικές, θρησκευτικές, γλωσσικές και άλλες διαφορετικότητες των μεταναστών/τριών; Και, αν ναι, πώς; Ή μήπως προτιμούμε να απαλλαγούμε από αυτές (μέσω του αποκλεισμού ή της αφομοίωσής τους) διατηρώντας την εθνική μας «καθαρότητα»; Θέλουμε οι μετανάστες/τριες να ζουν ως διακριτές, περιθωριακές ομάδες σε απόσταση από εμάς; Ή θα μπορούσαμε να σκεφτούμε διαδικασίες ισότιμης και απρόβλεπτης επαφής, διεπίδρασης και μείξης μαζί τους;
Ερωτήματα όπως τα παραπάνω έδωσαν το έναυσμα για τη σύλληψη, την επιτυχή διεκδίκηση και εκπόνηση του ερευνητικού προγράμματος TRACE: Ανιχνεύοντας τον ρατσισμό στον αντιρατσιστικό λόγο (χρηματοδότηση ΕΛΙΔΕΚ). Κεντρική στόχευσή του το πρόγραμμα αυτό έχει τη μελέτη των αθέατων, ευέλικτων και ρευστών διαστάσεων του ρατσισμού, οι οποίες, μασκαρεμένες με ανθρωπισμό και αντιρατσισμό, κατορθώνουν και εμφιλοχωρούν σε αντιρατσιστικά κείμενα. Πιο συγκεκριμένα, επιδίωξη του προγράμματος TRACE είναι να αποκαλύψει ότι οι ρατσιστικές αντιλήψεις δεν διαδίδονται μόνο μέσα από τον λόγο μίσους, ο οποίος στιγματίζει και δαιμονοποιεί απροκάλυπτα τους μεταναστευτικούς πληθυσμούς, αλλά και μέσα από τον (φαινομενικά) αντιρατσιστικό λόγο, ο οποίος, ενώ καταγγέλλει ρατσιστικές πρακτικές, ενίοτε καταλήγει να απηχεί ανισότητες, να τις συγκαλύπτει και να τις αναπαράγει.
Από την έρευνά μας στο πρόγραμμα TRACE έχουν προκύψει δύο συλλογικοί τόμοι. Ο πρώτος κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πεδίο με τίτλο «Ιχνηλατώντας τη διείσδυση του ρατσισμού στον αντιρατσιστικό λόγο: Μελέτες για τον ρευστό ρατσισμό» (επιμέλεια Αργύρης Αρχάκης, Ράνια Καραχάλιου & Βίλλυ Τσάκωνα, 2023). Ο δεύτερος κυκλοφορεί στα αγγλικά από τις εκδόσεις John Benjamins, απευθύνεται στη διεθνή επιστημονική κοινότητα και έχει τίτλο «Exploring the Ambivalence of Liquid Racism: In between Antiracist and Racist Discourse» (editors Argiris Archakis & Villy Tsakona, 2024). Οι τόμοι αυτοί περιέχουν μελέτες που αναλύουν διεξοδικά και σε βάθος ποικίλες διαστάσεις του ρευστού ρατσισμού.
Σε γενικές γραμμές, οι μελέτες των τόμων αποκαλύπτουν ότι ο ρευστός ρατσισμός λειτουργεί κυρίως με αμφισημίες. Αναδύεται δηλαδή μέσα από τη συνύπαρξη ρατσιστικών και αντιρατσιστικών ιδεών, θέσεων και προθέσεων στα ίδια (περι)κείμενα. Επιπλέον, ο ρευστός ρατσισμός δεν αποτελεί απλώς ένα μετριασμένο κατάλοιπο ρατσισμού. Δεν πρέπει δηλαδή να θεωρούμε ότι στον σύγχρονο δυτικό κόσμο οι περισσότεροι δημοκρατικοί άνθρωποι έχουμε καταδικάσει και αποκηρύξει τον ρατσισμό και απλώς μας έχει απομείνει ένα υπόλειμμά του, ο ρευστός ρατσισμός, το οποίο θα βρούμε τρόπο να το αντιμετωπίσουμε. Ο ρευστός ρατσισμός, εξαιτίας ακριβώς των αμφισημιών που προϋποθέτει και προωθεί, αποδυναμώνει τις άμυνές μας ενάντια στις ρατσιστικές διακρίσεις. Οι ρευστές μεταμορφώσεις του ρατσισμού συνεπάγονται ένα φαινόμενο διαρκώς ανανεούμενο και μάλλον χωρίς ορατό τέλος.
Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τα πορίσματα των μελετών των τόμων, οι μετανάστες/τριες συχνά αναπαριστάνονται στα ανθρωπιστικά/αντιρατσιστικά κείμενα με γενικευτικό και μεταφορικό τρόπο καθώς και με τη χρήση ποσοτικών στοιχείων. Αναπαριστάνονται επίσης με πολύ περιορισμένη πρωτοβουλία και δράση, ποτέ στην κορυφή της κοινωνικής κλίμακας, σχεδόν αποκλειστικά ως αδύναμοι/ες, ευάλωτοι/ες και πάσχοντες/ουσες, πρόθυμοι/ες να δεχτούν τη φιλάνθρωπη, πατερναλιστική βοήθεια των ισχυρών πλειονοτικών, πρόθυμοι/ες εντέλει να αποδεχτούν το κυρίαρχο αξιακό πλαίσιο, να το εσωτερικεύσουν, και πλήρως αφομοιωμένοι/ες να ενταχθούν στην πλειονοτική κοινωνία, με τρόπο ανώδυνο για αυτήν. Επιπλέον, οι επιμελημένες ιστορίες των μεταναστών/τριών σε ιστοσελίδες ανθρωπιστικών, μη κυβερνητικών οργανώσεων, παρουσιάζουν συνήθως «ιδανικούς/ές» μετανάστες/τριες που λειτουργούν ως πρότυπο, ως υπόδειγμα, αλλά και ως υπόδειξη στους/στις διαφορετικούς/ές Αλλους/ες για το πώς να μεταλλαχθούν σε «κατάλληλους/ες» Αλλους/ες, ώστε να γίνουν αποδεκτοί/ές από τον εθνικό, πλειονοτικό πληθυσμό.
Οι ερευνητές/τριες της ομάδας του TRACE προσπαθούμε ώστε τα πορίσματα των μελετών μας, στα οποία αδρομερώς αναφέρθηκα παραπάνω, να μην περιορίζονται στην ακαδημαϊκή κοινότητα. Με ποικίλες δράσεις (ομιλίες, συμμετοχές σε συνέδρια, σεμινάρια, επιμορφώσεις εκπαιδευτικών) επιδιδόμαστε σε ένα είδος ακαδημαϊκού ακτιβισμού ώστε να ευαισθητοποιήσουμε κριτικά και να ενεργοποιήσουμε τμήματα της κοινωνίας μας ενάντια στις αφομοιωτικές επιδιώξεις του ρευστού ρατσισμού. Στόχος μας είναι να συμβάλουμε σε μια ουσιαστικά ισότιμη και απρόβλεπτη συνύπαρξη, επικοινωνία και διεπίδραση μεταξύ πλειονοτικών και μεταναστευτικών πληθυσμών πέρα από τις ομογενοποιητικές επιδιώξεις του εθνικού λόγου ο οποίος συχνά κυκλοφορεί με την προβιά του «ανθρωπισμού» ή/και του «αντιρατσισμού».
* Καθηγητής Ανάλυσης Λόγου και Κοινωνιογλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Πάτρας, επιστημονικός υπεύθυνος του ερευνητικού προγράμματος TRACE
Διαδικτυακή βιβλιοπαρουσίαση:
10/01/2025, 18.30
Οι τόμοι του TRACE θα παρουσιαστούν σε διαδικτυακή εκδήλωση στις 10/01/2025 στις 18.30. Η εκδήλωση θα είναι ανοιχτή και οι ενδιαφερόμενοι/ες μπορούν να την παρακολουθήσουν στην πλατφόρμα zoom του Πανεπιστημίου Πατρών (https://shorturl.at/rJbz5 | Meeting ID: 917 3844 9379, Passcode:123142)
Για τους τόμους θα μιλήσουν η Αλεξάνδρα Γεωργακοπούλου, καθηγήτρια στο King’s College London, η Μαριάνθη Γεωργαλλίδου, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, η Παναγιώτα Γούναρη, καθηγήτρια στο University of Massachusetts Boston, ο Σπύρος Μοσχονάς, καθηγητής στο ΕΚΠΑ και η Λίλυ Χουλιαράκη, καθηγήτρια στο London School of Economics and Political Science.
Θα παρέμβουν οι επιμελητές/τριες του τόμου, ενώ την παρουσίαση θα συντονίσει ο Γιώργος Ι. Ξυδόπουλος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πατρών και κοσμήτορας της Σχολής Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Πατρών.
-320x213.jpg)
