Ριζική μεταστροφή: πρόκειται για έναν ειδικό όρο του κλάδου της Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης, η εισαγωγή του οποίου προπαρασκευάστηκε από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 και έγινε ευρύτερα γνωστός κατά τις δεκαετίες που ακολούθησαν. Ο όρος αυτός εισήχθη στον επιστημονικό διάλογο προκειμένου να περιγράψει την κάποιες φορές πολύ απότομη και ραγδαία μεταβολή της επικρατούσας επιστημονικής άποψης για ένα συγκεκριμένο θέμα.
Αφθονα τα ιστορικά παραδείγματα, με πρώτο αυτό της κοπερνίκειας αντιστροφής η οποία έθεσε τον Ηλιο στο κέντρο του πλανητικού μας συστήματος (ηλιοκεντρική υπόθεση) αντί της Γης (γεωκεντρικό σύστημα). Το ότι η Γη αποτελούσε το κέντρο του Σύμπαντος ήταν κάτι που θεωρούταν ως αδιαμφισβήτητη αλήθεια, ως αυταπόδεικτο θέσφατο. Και αυτό επί χιλιετίες, από τότε που ο άνθρωπος πρωτοσήκωσε το βλέμμα του προς τα άστρα και απασχόλησε την τότε πρωτόλεια σκέψη του για τους συμπαντικούς νόμους, τη θέση του πλανήτη μας στο συμπαντικό πλαίσιο, αλλά και τη θέση του ίδιου του ανθρώπου στο πλαίσιο αυτό.
Η γεωκεντρική υπόθεση προκύπτει αβίαστα και γι’ αυτό παγιώνεται από την εποχή της Αστρονομίας των μεσοποτάμιων πολιτισμών (Βαβυλώνιοι, Σουμέριοι, Ασσύριοι), των Αιγύπτιων αλλά και της πρώιμης αρχαιοελληνικής Φιλοσοφίας. Υπάρχει βέβαια το αντιπαράδειγμα του μαθηματικού και αστρονόμου Αρίσταρχου του Σάμιου (περ. 310 – περ. 250 π.Χ.), ο οποίος πρότεινε την ηλιοκεντρική υπόθεση, επεκτείνοντας μια παλαιότερη πρόταση του Ηρακλείδη του Ποντικού (330 π.Χ.) περί της ημερήσιας περιστροφής της Γης γύρω από τον άξονά της με μια νέα πρόταση περί της ετήσιας περιφοράς της Γης πέριξ του Ηλίου, τον οποίο τοποθετούσε ακίνητο στο κέντρο του Σύμπαντος.
Οι προτάσεις αυτές ήταν ακραία εξτρεμιστικές, προδρομικές και πρώιμες για να ευδοκιμήσουν στην εποχή τους. Θα χρειαζόταν να παρέλθουν περίπου 19 αιώνες ώστε να καταφέρει ο άνθρωπος της Υστερης Αναγέννησης να προσεγγίσει το όλο θέμα με άλλο βλέμμα. Σε αυτό συνίσταται και το φαινόμενο της ριζικής μεταστροφής: εκεί που όλοι έβλεπαν ένα στατικό, εύτακτο και καλορυθμισμένο γεωκεντρικό σύστημα, ξάφνου άρχισαν να βλέπουν ένα δυναμικό, αιωρούμενο, ανοιχτό ηλιοκεντρικό σύστημα, το οποίο ακολουθεί άλλου είδους κανόνες από τους μέχρι τότε ισχύοντες. Εκτοτε ο όρος «κοπερνίκεια αντιστροφή» καθιερώθηκε για την περιγραφή περιπτώσεων ριζικής μεταστροφής των επιστημονικών πεποιθήσεων.
Κάτι ανάλογο λαμβάνει χώρα στις μέρες μας με τις δραματικές εξελίξεις στη Συρία. Ο μεν αποχωρήσας Ασαντ αναφέρεται πλέον ως αιμοσταγής τύραννος. Πώς και δεν το βλέπαμε αυτό όλα τα προηγούμενα χρόνια; Οι δε φορείς της νέας κατάστασης αναφέρονται τώρα ως οι μετριοπαθείς ισλαμιστές που θα υλοποιήσουν τη συμπεριληπτικότητα, την ανεκτικότητα και την αποδοχή του διαφορετικού. Αυτό κι αν είναι ριζική μεταστροφή.
*(Ph.D)2, καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης
