Βεβαιότητες και αμφιβολίες

Στο σχολείο μάς μάθαιναν το διάσημο τσιτάτο του Σωκράτη «εν οίδα, ότι ουδέν οίδα», αλλά όλοι αυτοί οι φιλόλογοι που το επαναλάμβαναν σταθερά το έκαναν εντέλει επί ματαίω, γιατί αν κοιτάξει κανείς γύρω του βλέπει βεβαιότητες με το κιλό, ο κόσμος έχει γεμίσει νάρκισσους και παντογνώστες. Ισως όμως η αντιαισθητική βεβαιότητα του νάρκισσου να μην είναι η χειρότερη, με την έννοια ότι είναι άμεσα αναγνωρίσιμη και γίνεται αυθωρεί αντικείμενο κριτικής.

Η βεβαιότητα που είναι δυσκολότερα διαχειρίσιμη είναι αυτή του λεγόμενου μέσου ανθρώπου που δεν καμώνεται ότι τα ξέρει όλα αλλά που είναι βέβαιος ότι αυτά που ξέρει τα ξέρει καλά και έχει αποκρυσταλλωμένη άποψη που δεν αλλάζει. Αυτού του τύπου οι βεβαιότητες έχουν τη διπροσωπία του Ιανού: από τη μια φλερτάρουν με την ανοησία, από την άλλη μπορεί να πάρουν τη μορφή αυτού που λέμε «λαϊκή σοφία». Μπορεί δηλαδή μια τέτοια βεβαιότητα να έχει στοιχεία πρωτοτυπίας και διανοητικής σαφήνειας που να εντυπωσιάσουν ακόμη και κάποιον που είναι βαθιά εμποτισμένος με το μικρόβιο της αμφιβολίας. Συνήθως αυτού του τύπου οι σκέψεις έχουν και μια πλευρά πρακτική, προσφέρουν δηλαδή μια απλή, καθαρή λύση σε ένα πρόβλημα, χωρίς πολλές αναλύσεις. Και ακριβώς επειδή έχουν αυτή την πρακτική πλευρά, ξεπερνούν με μοναδική ευκολία θεωρητικά απαράβατες αρχές, ιδεολογικά προαπαιτούμενα και λοιπές διανοουμενίστικες «εμμονές».

Τις προάλλες σε ένα ψιλικατζίδικο, ένας θαμώνας των σκιερών καρεκλών της αυλής, γενικά ήσυχος αλλά πάνω στην οργή του φωνακλάς, είπε με αντικυβερνητικό θυμό, σχολιάζοντας τα αποτελέσματα των ευρωεκλογών, ότι αν η κυβέρνηση συνεχίσει έτσι «όχι 28, αλλά 18% θα πάρει την επόμενη φορά» και ότι «υπάρχουν κι αλλού πορτοκαλιές που κάνουν πορτοκάλια». Ετσι μάθαμε όλοι ότι τελευταία ο άνθρωπος αυτός ψήφιζε με σιγουριά Ν.Δ., ότι τώρα μάλλον δεν ψήφισε τίποτα και ότι προσεχώς προτίθεται να ψηφίσει κάτι άλλο, επίσης με σιγουριά. Εδώ βέβαια καταλαβαίνουμε ότι κάποιοι έχουν μάθει να μετακινούνται με αρκετή ευκολία από βεβαιότητα σε βεβαιότητα. Οτι στην πράξη πρόκειται για ολόκληρα «πακέτα» βεβαιοτήτων, συχνά ετοιμοπαράδοτα, που για άγνωστο λόγο γίνονται μόδα και «αγοράζονται» από τον μισό πληθυσμό.

Κάποιος που υποφέρει από τη νόσο της αμφιβολίας μπορεί να αναρωτηθεί πώς μπορεί κανείς να είναι τόσο σίγουρος ότι τα δέντρα που έβλεπε ήταν πορτοκαλιές, ότι και τα άλλα δέντρα που άρχισε να βλέπει τώρα είναι επίσης πορτοκαλιές, όπως και τι θα συμβεί όταν οι διάφορες πορτοκαλιές τον απογοητεύσουν. Το κακό είναι ότι όταν θα έχουν καταρρεύσει οι βεβαιότητες, ο άνθρωπος αυτός μπορεί να απαντήσει στην απογοήτευση με ακόμη μια βεβαιότητα, ότι όλες αυτές οι πορτοκαλιές ήταν εντέλει νεραντζιές και να αρχίσει να πετάει νεράντζια επί δικαίους και αδίκους.

Για τους πάσχοντες από το μικρόβιο της αμφιβολίας, πάλι, τα πράγματα στην εποχή μας είναι ακόμα χειρότερα. Αντίθετα με τη σιγουριά του Σωκράτη, μπορεί να αμφιβάλλουν ακόμα και για το αν γνωρίζουν ότι δεν γνωρίζουν τίποτα.