Είναι φανερό ότι κάθε φορά που μαίνεται κάποια πολεμική σύγκρουση με τη ριζική δραματικότητά της, το γεγονός μάς ωθεί να μιλούμε για μια αναλλοίωτη ανθρώπινη φύση που δεν εξημερώνεται ούτε υποχωρεί μπροστά στον εύλογο χαρακτήρα της ειρήνης. Σχεδόν πάντα ανασύρεται ο Θουκυδίδης, που αποδίδει τις συγκρούσεις στην ασυμμετρία της ισχύος των εμπλεκομένων μερών. Η ασυμμετρία ισχύος δεν είναι άραγε πρώτιστα, με τον τρόπο που παρουσιάζεται, ένα φυσικό γεγονός; Ισως η επίκληση της φύσης των πραγμάτων να έχει καθησυχαστική και αγχολυτική επίδραση στους τηλεοπτικούς θεατές μιας σύγκρουσης, οι οποίοι ταλαντεύονται μεταξύ της ευχαρίστησης του θεάματος και της ενοχής ότι είναι μακρινοί και προστατευμένοι μάρτυρες των επιχειρήσεων. Η πολεμική σύρραξη σε τελευταία ανάλυση αποκτά με αυτόν τον μύχιο ψυχολογικά τρόπο τον αμφιλεγόμενο χαρακτήρα μιας φυσικής καταστροφής, η οποία από μακριά γίνεται ηθικο-αισθητικό γεγονός.
Θα μπορούσε να αναρωτηθεί κανείς αν η μετανεωτερικότητα, η οποία επέφερε τόσες ανατροπές στη σύγχρονη Ιστορία, παίζει κάποιο ρόλο εδώ. Αυτό δεν το αποδέχονται οι οπαδοί του σταθερού χαρακτήρα της ανθρώπινης φύσης, που παρουσιάζουν τις συρράξεις όπως οι μετεωρολόγοι περιγράφουν μια θύελλα στο τέλος του δελτίου ειδήσεων. Η απουσία της όποιας αναφοράς στις ασυμφιλίωτες αντιθέσεις της επιστήμης των διεθνών σχέσεων και τις διαφορές στην ερμηνεία μεταξύ ιδεαλιστών, ρεαλιστών και δομικών ρεαλιστών δείχνει ότι η μετατροπή μιας σύρραξης σε εικονικό θέαμα είναι γενική αλλά ελάχιστα ερμηνευτική της κατάστασης.
Ωστόσο η μετανεωτερικότητα είναι παρούσα και μάλιστα στον ίδιο τον πυρήνα των πολεμικών επιχειρήσεων. Τα τηλεκατευθυνόμενα drones, για παράδειγμα, ανήκουν σε μια εποχή πολεμικής έντασης διά του αέρος που εστιάζει στην ακρίβεια, αλλά δεν αποφεύγει τις «παράπλευρες απώλειες». Ο επίσημος τίτλος των πολεμικών drones, Unmanned Aerial Vehicles (UAV), παραπέμπει ήδη σε κάτι άλλο, σε έναν τύπο οχήματος ίσως, αλλά οπωσδήποτε όχι σε μια φονική μηχανή. Τα drones που είναι εξοπλισμένα με «έξυπνες βόμβες» σημαίνουν τον βομβαρδισμό χωρίς την εμπλοκή ίδιων στρατευμάτων, κάτι που παραπέμπει σε μια εκτέλεση. Η πολεμική μετανεωτερικότητα αναφέρεται εδώ σε έναν νέο στρατιωτικό-βιομηχανικό-ρομποτικό-μιντιακό συνδυασμό. Το μιντιακό σχετίζεται με την τηλεκατεύθυνση και την παρακολούθηση από μακριά της πορείας και της αποστολής των drones.
Η ηθική υπεροχή των drones ως πολεμικού οργάνου εστιάζεται στην απόλυτη ακρίβειά τους να χτυπούν επιλεγμένους και μόνο στόχους. Η τεχνολογική ακρίβεια έτσι είναι μια σχεδόν θεϊκή ιδιότητα. Το υποκείμενο το οποίο σχεδίασε και λειτουργεί τα drones γνωρίζει τα πάντα με ακρίβεια και είναι παντοδύναμο. Πρόκειται, στο πολεμικό πλαίσιο, για την επίτευξη ενός μεταφυσικού ονείρου, τη λήψη αποφάσεων ζωής και θανάτου με τη νόηση κυρίως και με την ελάχιστη κίνηση του να πατάς κάποια κουμπιά. Πρόκειται, δηλαδή, για έναν ανθρωπομορφισμό του θεϊκού στοιχείου. Στο εκκοσμικευμένο επίπεδο βέβαια ο εν λόγω ανθρωπομορφισμός κρύβει την πολύ πραγματική ηδονή ενός παντοδύναμου υποκειμενισμού. Μια πρόσφατη έκθεση του εικαστικού Γιώργου Διβάρη με τίτλο «Υπεροψία» παραπέμπει στην αισθητική αυτή της άνωθεν καταστροφής.
Το πολεμικό μέλλον μας λοιπόν εμφανίζεται ως ένας οραματισμός, ως ένα πολεμικό θέαμα για όσους βέβαια τον παρακολουθούν εκ των άνω. Η θεϊκή αυτή προοπτική από τα ψηλά είναι μια επαναφορά του μαγικού πνεύματος, αφού είναι μαγεία να σκοτώνεις από μακριά με επιλεκτικό τρόπο. Η απανθρωποποίηση του πολέμου διά της τεχνολογικής μεταφυσικής αποτελεί μια νέα εκμάγευση, αντίθετη προς την ορθολογική απομάγευση του κόσμου που διέγνωσε ο Max Weber στις σύγχρονες οικονομίες. Η πολεμική αποτελεσματικότητα εγγυάται επιπλέον τη μεγάλη διάρκεια του πολέμου, έναν αέναο δηλαδή πόλεμο που θα επισυμβαίνει απλώς και μόνο επειδή το μπορούμε χωρίς προσωπικό κόστος. Ο πόλεμος έτσι μοιάζει να περνάει στη σφαίρα της κυνηγετικής τέχνης μέσα σε μια θανάσιμη επιστροφή του αρχαϊκού. Τεχνολογική νεωτερικότητα και αρχαϊσμός μοιάζουν εδώ να συνυπάρχουν. Είναι πολύ αμφίβολο ωστόσο κατά πόσο η προσωπική εμπλοκή των υψηλοφρόνων μπορεί να αποφεύγεται διαρκώς.
* Καθηγητής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
-320x213.jpg)
