Μακρύ επώδυνο ταξίδι στην αυτογνωσία

Ο Ρόμπερτ Πεν Γουόρεν (1905-1989), ένας σπουδαίος Αμερικανός συγγραφέας του προηγούμενου αιώνα, τιμημένος πολλές φορές με το βραβείο Πούλιτζερ, γεννήθηκε στο Κεντάκι και σπούδασε στο Τενεσί. Ο «Αγριότοπος», με υπότιτλο «Μια ιστορία του εμφυλίου πολέμου», εκδόθηκε το 1961. Ο Γουόρεν έλκει την καταγωγή του από έναν παππού που πορεύτηκε με τον Νέιθαμ Φόρεστ, τον στρατηγό του Συνομοσπονδιακού Στρατού κατά τη διάρκεια του αμερικανικού εμφυλίου πολέμου εναντίον των στρατευμάτων της «Ενωσης», και τον πρώτο Μεγάλο Μάγο της Κου Κλουξ Κλαν. Οι ιστορίες εκείνου, επομένως, έδωσαν στον Γουόρεν λεπτομέρειες εκείνων των γεγονότων. Αλλωστε περίπου την ίδια εποχή είχε εκδοθεί και «Η κληρονομιά του εμφυλίου πολέμου», ένα δοκίμιο εν όψει της εκατονταετηρίδας του εμφυλίου.

Ο «Αγριότοπος» πραγματεύεται τον εμφύλιο πόλεμο μέσα από τα μάτια ενός ιδεαλιστή Εβραίου μετανάστη του οποίου τα όνειρα για ελευθερία συντρίβονται από τη σκληρή πραγματικότητα. Το καλοκαίρι του 1863, λοιπόν, o νεαρός Ανταμ Ρόζεντσβαϊγκ εγκαταλείπει ένα γκέτο της Βαυαρίας και αναχωρεί εν μέσω κάποιων δυσκολιών για τις Ηνωμένες Πολιτείες με σκοπό να πολεμήσει για τον Βορρά στον εμφύλιο πόλεμο. Είχε επηρεαστεί καταλλήλως από τον πατέρα του και είχε κληρονομήσει μερικές απόψεις περί ανθρώπινης ελευθερίας. Κατά τη διάρκεια του διάπλου του Ατλαντικού έρχεται σε επαφή με έναν κόσμο που απείχε από τον ιδεατό που είχε σχηματίσει στο μυαλό του. Με τα ιδανικά της ελευθερίας των σκλάβων, όπως αυτός την εννοούσε. Οταν το σωματικό πρόβλημα που εστιαζόταν εκ γενετής στο αριστερό του πόδι προσελκύει την ανεπιθύμητη προσοχή κάποιων αξιωματούχων, απειλείται με επιστροφή στην Ευρώπη, λόγω των γνωστών περιορισμών που ίσχυαν. Εγκαταλείπει έξυπνα το πλοίο στη Νέα Υόρκη μαζί με άλλους μετανάστες, σύμφωνα με την προτροπή άλλου ταξιδιώτη, και τότε αρχίζει να εισέρχεται σ’ έναν κόσμο περίεργο. Τελικά κατατάσσεται στον Στρατό της Ενωσης, υπηρετώντας όχι ως στρατιώτης αλλά στην υπηρεσία προμήθειας του στρατεύματος. Οι συναντήσεις του Ανταμ με διάφορα πρόσωπα, έναν πλούσιο ευεργέτη, έναν πρώην σκλάβο, έναν εξόριστο Νότιο, μια γυναίκα, αμφισβητούν πολλές απόψεις του για τον κόσμο και τη θέση του σε αυτόν.

Για πολύ καιρό, ο Ρόμπερτ Γουόρεν είχε προβληματιστεί από τον ρατσισμό των λευκών Αμερικανών και τον απύθμενο φυλετικό διαχωρισμό τόσο στον Βορρά όσο και στον Νότο. Τον απασχολούσε ο αυξανόμενος κομφορμισμός της αμερικανικής ζωής, ο οποίος έφτασε σε πρωτόγνωρα επίπεδα ακριβώς πριν από την πολιτιστική επανάσταση της δεκαετίας του 1960. Ο Γουόρεν αναρωτήθηκε, επίσης, για τον αντίκτυπο του εμφυλίου πολέμου στη συνένωση του αμερικανικού λαού. Η στρατιωτική νίκη στο Απομάτοξ, έγραψε, σφράγισε τη μοίρα της Ενωσης. Οι Αμερικανοί δεν θα φαντάζονταν πλέον τους εαυτούς τους να κατοικούν σε αποσχισμένες Πολιτείες και επομένως η ταυτότητα του λαού σφυρηλατήθηκε μέσω της πίστης στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο πόλεμος, όμως, δεν είχε λύσει το φυλετικό ζήτημα, αλλά είχε βάλει σιδερένια σφραγίδα στο ζήτημα της Ενωσης! Ενα δεύτερο σαφές και αντικειμενικό γεγονός, δήλωσε, είναι ότι ο εμφύλιος πόλεμος κατάργησε τη δουλεία, ακόμα κι αν ελάχιστα προσέφερε στην κατάργηση του ρατσισμού. Η δουλεία ήταν η προφανής αιτία του πολέμου, ακόμα κι αν υπήρχαν και άλλες αιτίες, αλλά μετά τον πόλεμο ξεπήδησε σίγουρα ένα αλλαγμένο έθνος.

Το βιβλίο παραμένει ένας βαθιά προκλητικός διαλογισμός για τη σημασία του αμερικανικού εμφυλίου πολέμου, τον αγώνα για την ελευθερία και τις πολυποίκιλες ανθρώπινες εμπειρίες. Ακόμα, για όσα πρέπει να γνωρίζει κάποιος για να είναι σωστός άντρας. Αυτό ο πρωταγωνιστής το έμαθε σκληρά, βιώνοντας τον θάνατο, νιώθοντας την προδοσία ενός προς τον εαυτό του και τους συνανθρώπους του, και στο τέλος σκοτώνοντας έναν άνθρωπο, στο πεδίο της μάχης. Ηξερε ότι τότε ήταν έτοιμος να φύγει από τον αγριότοπο! Ετσι, το ταξίδι στην Αμερική αποδείχτηκε τελικά ένας τρόπος να πρωταγωνιστήσει στη δική του περήφανη ιστορία. Η καριέρα του στην Αμερική υπήρξε πρόοδος στην απογοήτευση. Το ενδεικτικό σύμβολο του συμβιβασμού του με τον κόσμο των φυσικών γεγονότων ήταν η ραιβοποδία του, την οποία απεγνωσμένα προσπάθησε να κρύψει σε μια ειδικά κατασκευασμένη μπότα. Ενα συγκινητικό και ανησυχητικό έργο που το νόημά του υπερβαίνει εκείνα τα γεγονότα.

Ο Γουόρεν ήταν αναμφίβολα ευαίσθητος και διορατικός παρατηρητής της εποχής του, αλλά δεν μπορούσε να προβλέψει το μέλλον. Τι να σκεφτούμε λοιπόν για τον συγγραφέα όταν αναφέρεται στον θάνατο και τον ρατσισμό, το πατριωτικό θράσος και την αυτοαποκαλούμενη εθνική αθωότητα; Οταν γράφτηκε το βιβλίο ετούτο μάλλον αποτελούσε ένα επεισόδιο της τελευταίας στιγμής της λευκής ηγεμονίας. Ακόμα ένα έργο για τις φυλετικές σχέσεις, για την κατοχύρωση των πολιτικών δικαιωμάτων, ένα σκηνικό σε τελική ανάλυση για το σύγχρονο πεδίο εξερεύνησης της μνήμης του εμφυλίου πολέμου των ΗΠΑ.

*Διευθυντής Χειρουργικής, συγγραφέας

—

Τη σελίδα αυτή δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Γράφεται από αναγνώστες που απευθύνονται σε αναγνώστες για να τους μιλήσουν για κάποιο βιβλίο που τους συνεπήρε. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας (το πολύ 700 λέξεις) στο [email protected]