Περί του κοινωνικού εαυτού και της ευμένειας

«Για τη μοίρα των ιδεών δεν είναι πλήρως υπεύθυνες οι προθέσεις των αρχικών εμπνευστών τους»
Δ. Γ. Δρόσος

Η οικονομική επιστήμη με οδήγησε –ευτυχώς– από τη χρηματοοικονομική μηχανική των αγορών στη συμπεριφορική οικονομική, κλάδο ιδιαίτερα γοητευτικό για την ανάλυση των ανθρώπινων σχέσεων και των συναλλακτικών ηθών.

Οσοι λοιπόν γνωρίζουν τον συγκεκριμένο κλάδο και τους σύγχρονους πρωτοπόρους καθηγητές του (Kahneman, Shiller, Thaler κ.ά.) ξέρουν ότι όλοι τους βασίστηκαν μεταξύ άλλων στα μεγάλα έργα του Adam Smith, του John Locke, του Stuart Mill, του Thomas Hobbes και αρκετών άλλων φιλοσόφων.

Προσωπικά, διαβάζω χρόνια τώρα όποιο σύγχρονο βιβλίο πέφτει στην αντίληψή μου και συμπυκνώνει μελέτες για την ηθική φιλοσοφία. Δεν δυσκολεύομαι λοιπόν να πω, αυθόρμητα και ανιδιοτελώς, ότι μεταξύ των ελληνικών και ξένων συγγραμμάτων που έχω μελετήσει, το πλέον συναρπαστικό και θεωρητικά άρτιο έργο –υψηλού επιπέδου αλλά ταυτόχρονα προσιτό για κάθε αναγνώστη– είναι αυτό του καθηγητή Διονύση Δρόσου, με τον πολύ εύστοχο τίτλο «Το ευγενές εμπόριο της συμπάθειας» των περίφημων εκδόσεων Νήσος.

Το βιβλίο εισάγει τον οικονομολόγο, τον φιλόσοφο, τον ψυχολόγο αλλά και τον κάθε κοινωνικό επιστήμονα σε έναν μαγικό κόσμο, σε μια εποχή αληθινού διαφωτισμού, στην «Αθήνα του ευρωπαϊκού Βορρά και στο θερμοκήπιο της ιδιοφυΐας» (Εδιμβούργο).

Ο καθηγητής Δρόσος καταφέρνει να περιγράψει με εξέχοντα τρόπο –και με μια πεισματική μέθοδο ιστορικής ακρίβειας των αναφορών του– το κοινοτικό δυναμικό της φιλοσοφικής, εμπορικής και ιδεολογικής εποχής του σκωτικού Διαφωτισμού και όχι μόνο.

Χωρίς εμμονή για κανένα εκ των σπουδαίων μυαλών τα οποία επισκέπτεται με σεβασμό και με την ανάλογη απόσταση σε πολλές περιπτώσεις, περιγράφει με ιδιαίτερα καθοδηγητική για τον αναγνώστη σειρά τις μεγάλες έννοιες που γεννήθηκαν τότε και μας συντροφεύουν μέχρι σήμερα (τουλάχιστον στην οικονομική φιλοσοφία).

Ο αναγνώστης μπαίνει πραγματικά σε έναν άλλο κόσμο, σε ένα ιστορικό δωμάτιο γνώσης γύρω από τα μείζονα σημαίνοντα της ηθικής φιλοσοφίας: τον κοινωνικό εαυτό, την ευμένεια, τη συναισθηματοκρατία, τον ηθικό ορθολογισμό και άλλα πολλά.

Επειδή το κάθε ένα εξ αυτών αναλογεί ιστορικά και φιλοσοφικά σε περισσότερους από έναν διανοητές, το ταξίδι με τη διαλεκτική περιγραφή και το συνθετικό κύρος των παραπομπών είναι πραγματικά συναρπαστικό.

Ο καθηγητής Δρόσος εξαντλεί στην κυριολεξία τα ιστορικά αρχεία στα οποία δεν θα μπορούσε κανείς να εισέλθει ώστε να απαντήσει σε αρκετά στοχαστικά ερωτήματα που γεννήθηκαν από τότε.

Για παράδειγμα, ξεχωρίζω ένα που και ο ίδιος (ανα)διατυπώνει: «αν δεν υπάρχουν έμφυτες ιδέες, επομένως ούτε ηθικές έμφυτες ιδέες, τότε πώς σχηματίζονται οι ιδέες;».

Ο συγγραφέας αναλύει με υπομονετική μέθοδο πολλά αξιώματα της (σύγχρονης και κλασικής) ηθικο-αισθητικής ψυχολογίας, αυτής την οποία κρυφοκοιτάζει κανείς πίσω από τις βαριές κουίντες της κλασικής φιλοσοφίας.

Η πεποίθηση, η συμπάθεια, η ωφελιμότητα, το δίκαιο, το συναίσθημα: όλες αυτές οι τόσο ωραίες και διαχρονικές έννοιες, αυτές που κρύβονται πίσω από τα πέπλα της φιλοσοφίας (αλλά και πίσω από τα κεϊνσιανά animal spirits και τα σύγχρονα neuroeconomics) αναλύονται τόσο βαθιά από τον συγγραφέα, που ο αναγνώστης εθίζεται στην κυριολεξία να παρακολουθεί τις αμέτρητες παραπομπές στα μεγάλα έργα της φιλοσοφίας.

Διαμάχες φιλοσοφικές γύρω από έννοιες-διακυβεύματα, αλλά και στρεβλώσεις νοημάτων που απασχολούν αιώνες την επιστημονική κοινότητα, πραγματεύονται με τον προσήκοντα σεβασμό και πάντα με στόχο να μεταθέσουν το σχετικό βάρος της ερμηνείας και της αφομοίωσης στον ίδιο τον αναγνώστη.

Στα δε τελευταία κεφάλαια, όπου παρατίθενται έννοιες όπως αυτή του «θείου σχεδίου», του «μύθου των μελισσών», της «αυθόρμητης ευταξίας» και του «μακιαβελικού απωθημένου» προστίθεται το εξαιρετικό Επίμετρο «Το πρώιμο τέλος της φιλελεύθερης ουτοπίας», όπου εκεί βλέπει κανείς τη μαεστρία της ώσμωσης με το κεντρικό σημαίνον (συμπάθεια) με το οποίο ο καθηγητής Δρόσος καταφέρνει να δώσει απαντήσεις στον απαιτητικό αναγνώστη (σημ: το ίδιο κάνει και με το Παράρτημα, όπου πραγματεύεται μεταξύ άλλων τα περί του «Λόγου του Κόσμου» και της «Ηθικής Ελευθερίας»).

Σε μια εποχή νεοφιλελεύθερης επέλασης στον ανθρώπινο βίο σαν τη σημερινή έχουμε ανάγκη από βαθιά μελέτη νοημάτων και εννοιών. Από στοχαστική επίσκεψη σε αληθινή γνώση, την οποία σπουδαία μυαλά της ανθρωπότητας άφησαν ως παρακαταθήκη στις αστικές φιλελεύθερες κοινωνίες.

Το «Ευγενές εμπόριο της συμπάθειας» είναι ένα έξοχο έργο που βοηθάει να ξεκαθαρίσει (τουλάχιστον στο μυαλό ενός συμπεριφορικού οικονομολόγου) το ιστορικό και φιλοσοφικό τοπίο περί της γενικής και αυθόρμητης εναρμόνισης πίσω από την ατομική επιλογή και την εμπορική συναλλαγή, αλλά κυρίως πίσω από ιδεολογικές κατασκευές και στρεβλούς συνειρμούς που συνήθως γεννιούνται με τις επιφανειακές και περιστασιακές επισκέψεις στα θησαυροφυλάκια της ιστορίας των ιδεών…

—

Τη σελίδα αυτή δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Γράφεται από αναγνώστες που απευθύνονται σε αναγνώστες για να τους μιλήσουν για κάποιο βιβλίο που τους συνεπήρε. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας (το πολύ 700 λέξεις) στο [email protected]