Αρχαιόθεμες αναγωγές στη νεότερη ποίηση

Η αρχαία Ελλάδα στη σύγχρονη ποίηση, πεζογραφία και δραματουργία είναι πλέον ένας ανιχνεύσιμος τόπος της γραφής. Ποιητές, πεζογράφοι και θεατρικοί συγγραφείς αναμετρώνται, συνομιλούν και ενσωματώνουν ολοένα και συχνότερα μοτίβα και τρόπους της αρχαιοελληνικής τραγωδίας και κωμωδίας. Ηρωες και μύθοι προσαρμόζονται στο παρόν για να το φωτίσουν και να το εμπλουτίσουν, μέσα από ποικίλα αισθητικά και ερμηνευτικά κάτοπτρα. Τρεις διακεκριμένοι μελετητές χαρτογραφούν πρόσωπα και κείμενα αυτής της αρχαιόθεμης ροπής.

Μ. Φάις

Παρουσιάζει ενδιαφέρον η επιλογή/αξιοποίηση χαρακτήρων της δραματικής ποίησης (εκ των οποίων πολλοί προέρχονται από τον ομηρικό κόσμο) και ιδίως οι τρόποι διαχείρισής τους από τη σύγχρονη ελληνική ποίηση στο χρονικό άνυσμα 2000-2023.

Διαφοροποιήσεις από την πρόσληψη των ίδιων προσώπων στο παρελθόν, «κλασικός» σχολιασμός στο μυθικό περιβάλλον τους, προέκταση στο παρόν, επαναδιαπραγμάτευση, ανακατασκευή/ανατροπή, πρόδηλη παρουσία ή ανάκληση; Σε τέτοια αρχαιόμυθα ποιήματα/συλλογές η πλειονότητα των χαρακτήρων ανήκει στους κύκλους θηβαϊκό και Ατρειδών ενώ η Πηνελόπη με τον Οδυσσέα έχουν πυκνές αναφορές.

Συνήθης είναι η απόδοση φωνής στους χαρακτήρες σε εξομολογητικό τόνο με αποτέλεσμα την αίσθηση ταύτισης με τον σύγχρονο/κοινό άνθρωπο και την υπόμνηση για την τραγικότητα ως γενικά ανθρώπινη συνθήκη. Η απο-ηρωοποίηση των τραγικών χαρακτήρων αποτελεί μια επανανάγνωση και συχνά γόνιμη μεταποίηση των μύθων στη βάση προσωπικών θέσεων και στόχευσης κάθε ποιήτριας/ή. Οι παρακάτω παραδειγματικές αναφορές γίνονται κυρίως σε ολόκληρες συλλογές:

Ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης, με την υψηλή αρχαιογνωσία του, μεταχειρίζεται ποικιλότροπα και ανανεωτικά τις μυθικές και ιδίως τραγικές μορφές είτε με τη «μυθική μέθοδο» είτε επαναπροσδιορίζοντας γνωρίσματα και στάσεις των ηρώων βασισμένος συχνά στις ποικίλες εκδοχές των μύθων.

Οι χαρακτήρες συνάπτονται με ορίζουσες του έργου του και πληθαίνουν στα Κυδώνιον μήλον (Αγρα 2006), Ιμερος (Μεταίχμιο 2012), Ηλίου και Σελήνης άλως (Ικαρος 2017). Με αυτή την αναδομητική τάση, η Κλυταιμνήστρα θεματοποιείται ως σφετερίστρια της αντρικής κυριαρχίας/εξουσίας, αναδεικνύεται η αθώα πλευρά της Ελένης που ζητά την αποκατάστασή της από την ποίηση και η Πηνελόπη ερμηνεύεται ανατρεπτικά.

Ο Τάσος Γαλάτης, αρχαιογνώστης, με πολλά αρχαιόμυθα ποιήματα, αρθρώνει τη συλλογή Ο Σημειωμένος με επίκεντρο τον Οιδίποδα και τους Λαβδακίδες συνάπτοντας την τραγική μοίρα τους με προσωπικές αγωνίες και βιώματα και ατομικά αδιέξοδα. Ο Οιδίπους, σε δύο ποιήματα της συλλογής Το φως του κόσμου (τυπωθήτω 2013), διαλέγεται με το χριστιανικό στοιχείο ενώ αυτός και οι Λαβδακίδες επανέρχονται και στην ενότητα «Ο αόρατος Κολωνός» της ίδιας συλλογής.

Ποιητής με σταθερό ενδιαφέρον για αρχαιοελληνικούς χαρακτήρες, ο Γιώργης Μανουσάκης στο Σπασμένα αγάλματα και πικροβότανα (Γαβριηλίδης, 2005) δίνει λόγο στον συγκλονισμένο από το έγκλημά του Ορέστη, στην ενοχική, φοβισμένη Ισμήνη ή ως ποιητική φωνή αναλογίζεται την τιμωρία του Οιδίποδα, τη μοίρα της Περσεφόνης, της Ευρυδίκης και της παραιτημένης από την ομορφιά της και απομονωμένης Ελένης, μορφή που ανακαλεί αντίστοιχες του Ρίτσου.

Η Αννα Γρίβα στη Σκοτεινή κλωστή δεμένη (Γαβριηλίδης 2017) διαχειρίζεται εντός του γνωστού μυθικού τους πλαισίου χαρακτήρες από τον θηβαϊκό και τον κύκλο των Ατρειδών συνθέτοντας πρωτοπρόσωπους, χαμηλόφωνους, συγκρατημένα λυρικούς μονολόγους, αναδεικνύοντας την ανθρώπινη, συναισθηματική πλευρά, όπως η αγωνία της νεκρής Κλυταιμνήστρας για τη μοίρα της οικογένειάς της, οι τύψεις του Ορέστη, το οικογενειακό παρελθόν που ταλανίζει την Αντιγόνη.

Σε άλλες περιπτώσεις οι τραγικοί ήρωες δεν αναφέρονται ρητά και το κλίμα των ποιημάτων ανακαλεί τον μύθο τους που υπόκειται.

Τέτοια είναι η περίπτωση της συλλογής Ο θάνατος και η κόρη (Καστανιώτης 2001) της Αθηνάς Παπαδάκη που πραγματεύεται την κεντρική στο βιβλίο έννοια του θανάτου παραπέμποντας στον υπογειωμένο μύθο της Περσεφόνης στον Κάτω Κόσμο (πρόσωπο που είχε εμφανιστεί και στην Αμνάδα των ατμών). Αντίθετα, η ρητή αναφορά στην Ελένη στο «Ελένη του Ευρώτα» (Δύση Γαβριηλίδης 2019) την αποδίδει αφενός στερεότυπα ως θύμα των αντρών, και ιδίως του Πάρη, αφετέρου υπεύθυνη για την καταστροφή.

Αξιοσημείωτη είναι από νεότερες ποιήτριες η χρήση γυναικείων τραγικών χαρακτήρων. Σε ένα είδος αντικειμενικής συστοιχίας με φεμινιστικό υπόβαθρο, το παρελθόν αντανακλά στο παρόν ως καταγγελία, σε διάφορους τόνους, της πατριαρχίας και ως υπονόμευσή της.

Η Κωνσταντίνα Κορρυβάντη στην πρώτη συλλογή της Μυθογονία (Μανδραγόρας 2015) κινείται σε ένα ευρύ μυθολογικό φάσμα με 24 γυναικείες μορφές και μία αντρική (Τρίτων). Οι δραματικές ηρωίδες Αλκηστη, Φαίδρα, Ανδρομάχη, Μήδεια, Ελένη στο σκηνικό του μύθου συνειδητοποιούν την υποταγή τους και βγαίνουν από τη σιωπή υψώνοντας φωνή με διάθεση αμφισβήτησης και ανατροπής της πατριαρχικής επιβολής.

Στο πλήθος γυναικείων προσώπων του έργου της Χλόης Κουτσουμπέλη οι τραγικές ηρωίδες Αντιγόνη, Ιφιγένεια, Ηλέκτρα και οι μυθικές Πηνελόπη και Περσεφόνη επανέρχονται σε συλλογές από το 2006 Η Λίμνη, ο Κήπος και η Απώλεια (Νέα Πορεία) ώς το 2021 Η γυμνή μοναξιά του ποιητή Ομικρον (Πόλις). Ο εξομολογητικός τους λόγος συχνά συμπλέκει τον μυθικό κόσμο με τον σύγχρονο ή/και αναδεικνύει την έμφυλη καταπίεση επιδιώκοντας την αναθεώρηση του μύθου.

Η Ευαγγελία Ανδριτσάνου Αντιγόνη, μια κόρη, μια χώρα (Αγρα 2021) και η Σάρα Θηλυκού Η Αντιγόνη στην Αϊτή (Νίκας, 2021) επαναδιαπραγματεύονται τον μύθο σε ενιαίες συνθέσεις με θεατρικό χαρακτήρα. Η Ανδριτσάνου συστοιχεί την Αντιγόνη με μια ανώνυμη έγκλειστη του σήμερα επικαιροποιώντας τον μύθο όπου εντάσσονται σύγχρονα οικουμενικά προβλήματα. Η Θηλυκού, διατηρώντας το σχήμα του δράματος (διάλογος και χορός), διαπλέκει χωροχρόνους και μεταφέρει την Αντιγόνη στην Αϊτή απ’ όπου με απελευθερωμένη σκέψη επιστρέφει με την κήρυξη της Επανάστασης του ‘21.

Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί η χρήση της αρχαιότητας από τη Φοίβη Γιαννίση. Με αρχαιόθεμο υπόβαθρο διαχειρίζεται μυθικές μορφές (όχι κατ’ ανάγκη από τη δραματική ποίηση: Τέττιξ, Θέτις, Αηδών, Τειρεσίας) έχοντας ως ορίζουσες την ανθρωπολογική -κεντρικές οι έννοιες γλώσσα, χώρος/τόπος- και κυρίως την επιτελεστική διάσταση του ποιητικού λόγου: η συλλογή Ομηρικά (Κέδρος 2009) συνοδεύεται από ηχογραφήσεις.

* Η Β. Ρούσσου είναι δρ Φιλολογίας, μέλος ΕΔΙΠ Τμήματος Θεωρίας και Ιστορίας της Τέχνης ΑΣΚΤ