Το πρόβλημα της εικόνας

Στο πλαίσιο των σύγχρονων κοινωνιών, που χαρακτηρίζονται πλουραλιστικές και όπου οι τομείς που τις συγκροτούν είναι σαφώς κεχωρισμένοι και θεσμικά απομονωμένοι μεταξύ τους, τα άτομα έχουν να «παίζουν» μια σειρά ρόλων, συχνότατα ανόμοιων, οι οποίοι και αντιστοιχούν σε διακριτές, μεταξύ τους, ταυτότητες – και οι οποίες αντιστοιχούν σε διαφορετικά συστήματα εννοιών.

Δηλαδή, η καθημερινότητα των ατόμων σημαίνει και την εναλλαγή ρόλων και ταυτοτήτων, γεγονός το οποίο δεν υπήρχε, λ.χ., στις προβιομηχανικές κοινωνίες. Και η ίδια η εκπαίδευση των ατόμων –η ευρύτερη παιδεία– δεν τα προετοιμάζει για αυτές τις αιφνίδιες μετατοπίσεις, με αποτέλεσμα να μην είναι σε θέση να συνειδητοποιούν το (εκάστοτε) νόημα της καθημερινότητας, πράγμα που επιφέρει προβλήματα στις σχέσεις τους με τους άλλους.

Σε αυτό το δομικό πρόβλημα έρχεται η εικόνα να δώσει ένα είδος λύσης, η οποία τείνει να αποδεικνύεται ψευδο-λύση, στον βαθμό που ζούμε σε μια εποχή όπου η εικόνα έχει καταστεί η επικρατούσα μορφή του δημόσιου λόγου, διαγράφοντας τις υπόλοιπες μορφές έκφρασης ως προς τη δόμηση του νοήματος.

Αυτό ενισχύεται και από την κυριαρχία της οπτικής κουλτούρας, σε συνδυασμό με την οπτική αν-αλφαβητικότητα, η οποία δεν βοηθά τα άτομα να ελέγχουν το μήνυμα με την έννοια της ανάγνωσής του με έναν διαφορετικό τρόπο, που προσιδιάζει στο ίδιο, δυσχεραίνοντας τα άτομα στην εξαγωγή νοήματος. Η μη ύπαρξη συναφούς παιδείας, κοινής για όλα τα άτομα, υποκαθιστά την κριτική διάσταση της «ανάγνωσης» από την παθητική λήψη του.

Αυτό το γεγονός, η ανυπαρξία δηλαδή μιας τέτοιας παιδείας, αποτελεί και τον καλύτερο σύμμαχο της εικονοποίησης και της θεατροποίησης που κυριαρχούν σταδιακά στις σύγχρονες κοινωνίες. Θεατροποίηση, στον βαθμό που οι διακρίσεις ανάμεσα στην αληθινή ζωή και στο θέατρο τείνουν να συγκλίνουν μεταξύ τους, εφόσον το φυσικό, το γνήσιο και το αυθόρμητο τείνουν να υποκαθίστανται από το κατασκευασμένο, το μη αυθεντικό και το θεατρικό.

Εικονοποίηση, στον βαθμό που τα γεγονότα δεν βιώνονται από τους ανθρώπους, αλλά υποκαθίστανται από εικόνες, και στο ότι τα άτομα τείνουν να μην ενεργούν αυτόβουλα, για τον ίδιο τον εαυτό τους, αλλά οι επιλογές και οι αποφάσεις τους τείνουν να προσαρμόζονται στο «πρέπον» ή σε αυτό που οι ίδιοι εκλαμβάνουν ως «πρέπον», δηλαδή έναν υπόρρητο γενικευμένο κομφορμισμό, που εύκολα μετατρέπεται σε εικόνα.

Τελικά, στις σύγχρονες (πολιτισμένες;) κοινωνίες επικρατεί η εικόνα, ενώ στις (από εμάς αποκαλούμενες) μη πολιτισμένες κοινωνίες επικρατούν τα ομοιώματα, τα τοτέμ κ.λπ. Βέβαια, ζωτική διαφορά των σύγχρονων κοινωνιών από τις προηγούμενες μορφές τους είναι η απανταχού παρουσία των ΜΜΕ, και ιδιαίτερα των πάσης μορφής ηλεκτρονικών ΜΜΕ, που διασφαλίζουν την περαιτέρω επέκταση της θεατροποίησης και της εικονοποίησης, με αποτέλεσμα τη διευρυμένη κυκλοφορία των εικόνων.

*Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών