Η σωτηρία του ενεργειακού πνεύμονα

Η «Μάχη της Ηλεκτρικής», που έγινε στις 13 Οκτωβρίου του 1944, απασχόλησε εύλογα την ιστορική και τη δημοσιογραφική έρευνα επειδή αποτελούσε ένα σημαντικότατο, αναμφίβολα, ζήτημα για την επιβίωση των αδύναμων πολιτών της Αθήνας, την καθημερινή ζωή των κατοίκων της πρωτεύουσας και τη μεταπολεμική ανασυγκρότηση της χώρας.

Οι πρώτες πληροφορίες που περιγράφουν αντίστοιχα ιστορικά γεγονότα εμφανίζονται συνήθως στις μεγάλες εφημερίδες της εποχής. Ο νόμιμος Τύπος αντιμετώπιζε, ωστόσο, πολλά προβλήματα γιατί υπήρχαν αυστηρότατη κατοχική λογοκρισία, εμφανής έλλειψη χαρτιού, μεγάλη πενία των δημοσιογράφων, τεράστια αύξηση του πληθωρισμού κτλ.

Ο παράνομος Τύπος της εποχής έχει, συνεπώς, ιδιαίτερη σημασία διότι δεν αντιμετώπιζε τα συνηθισμένα προβλήματα της κατοχικής λογοκρισίας και επειδή μπορούσε να υπερκεράσει ευκολότερα μερικά από τα προαναφερθέντα εμπόδια. Εκείνη την περίοδο γνώριζε, μάλιστα, την έκβαση του πολέμου, την καταστροφική υποχώρηση των Γερμανών και την επικείμενη απελευθέρωση της χώρας που σηματοδοτούσε το τέλος της σκληρής παρανομίας.

«Εν σχέσει με την διάσωσιν του εργοστασίου ηλεκτροπαραγωγής, εγνώσθη χθες ότι η Διοίκησις της Ηλεκτρικής Εταιρείας απεφάσισεν όπως οι πεσόντες κατά τας προσπαθείας αποτροπής της καταστροφής του εργοστασίου […] ταφούν εις τον περίβολον του εργοστασίου» | «Ελληνικόν Αίμα», 15.10.1944

Οι εκκλήσεις των αντιστασιακών οργανώσεων που ζητούσαν την προστασία των βασικών υποδομών της πόλης είχαν ξεκινήσει, επομένως, σχετικά νωρίς. Περίπου έναν μήνα νωρίτερα, ο «Απελευθερωτής» του ΕΑΜ Αθήνας-Πειραιά είχε δημοσιεύσει, για παράδειγμα, ένα άρθρο που έφερε τον τίτλο «Να σώσουμε την Αθήνα μας», επειδή γνώριζε τις καταστροφές που είχαν συμβεί κατά την απελευθέρωση διαφόρων περιοχών της Μακεδονίας και της Πελοποννήσου.

«Μαραθώνας, Λυκαβηττός, κεντρικές πλατείες, δρόμοι και κτίρια μέσα στην Αθήνα είναι υπονομευμένα», σημείωνε χαρακτηριστικά. «Αθηναίοι και Πειραιώτες, στο πόδι για να σώσουμε τις πόλεις μας από την καταστροφή, εμπρός για εθνικές απεργίες, για στάσεις διαμαρτυρίας, για τη σωτηρία της ακρόπολης της λευτεριάς»¹.

Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και ο παράνομος «Ριζοσπάστης», που ενημέρωσε τους κατοίκους της ευρύτερης περιοχής των Αθηνών για την ανατίναξη ορισμένων πελοποννησιακών γεφυρών και για τις καταστροφές στη Χίο και στη Δυτική Μακεδονία. Το αντιστασιακό όργανο της Κ.Ε. του ΚΚΕ σχολίασε έπειτα τη γερμανική ναρκοθέτηση ορισμένων περιοχών της πρωτεύουσας, την παγίδευση διαφόρων τηλεπικοινωνιακών υποδομών και τους κινδύνους που προέκυπταν για τον Πειραιά και τον Μαραθώνα από την αποχώρηση των κατακτητών.

Ακολούθως ζήτησε την υποστήριξη του ΕΑΜ προκειμένου να διασωθούν οι υποδομές της πόλης. «Πατριώτες, γρηγορείτε, όλοι σε συναγερμό, στο χέρι μας είναι να σώσουμε την Αθήνα μας, το καμάρι της ανθρωπότητας, τα σπίτια, τη ζωή, τα μνημεία μας», ανέφερε χαρακτηριστικά. «Τον Πειραιά που είναι ο οικονομικός πνεύμονας της χώρας μας και τη λίμνη του Μαραθώνα που χωρίς αυτή θα πεθάνουμε όλοι»².

Η Ηλεκτρική ήταν μια σημαντικότατη υποδομή που έπρεπε να σωθεί οπωσδήποτε επειδή επηρέαζε άμεσα μια σειρά από άλλους τομείς της καθημερινής ζωής του τόπου. Τα νόμιμα «Βραδυνά Νέα», που συνιστούσαν μία κοινή έκδοση των απογευματινών εφημερίδων της Αθήνας, είχαν καταδείξει, εξάλλου, την αξία της επιχείρησης όταν αναφέρθηκαν στα μέτρα που έπρεπε να ληφθούν εξαιτίας του ανεπαρκούς εφοδιασμού της εταιρείας με καύσιμη ύλη.

Οι δυσκολίες που υπήρχαν στη μεταφορά του ελληνικού λιγνίτη επρόκειτο να έχουν πολύ δυσμενή αποτελέσματα, σύμφωνα με την εφημερίδα: η διακοπή του ηλεκτρικού ρεύματος θα επεκτεινόταν σε διάφορες περιοχές της πρωτεύουσας, οι μεταφορές των τροχιοδρόμων και του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου θα σταματούσαν, η χρήση των τηλεφώνων και των ραδιοφώνων θα αντιμετώπιζε σημαντικούς περιορισμούς³.

Οι εργαζόμενοι της εταιρείας, μια ομάδα της Αστυνομίας Πόλεων και κυρίως οι δυνάμεις του 6ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ, που γνώριζαν πολύ καλά την αξία και τη σημασία της Ηλεκτρικής, έσπευσαν, επομένως, να υπερασπιστούν το εργοστάσιο του Κερατσινίου όταν ενημερώθηκαν για τις ανατινάξεις και τις καταστροφές των υποχωρούντων κατακτητών στην ευρύτερη περιοχή του Πειραιά. Στις 13 Οκτωβρίου του 1944 έδωσαν μια σκληρότατη μάχη εναντίον της γερμανικής φρουράς, που έσωσε την επιχείρηση και τον ηλεκτροφωτισμό της πρωτεύουσας.

Τα γεγονότα της Ηλεκτρικής απασχόλησαν, όπως είναι φυσικό, μια μερίδα του παράνομου Τύπου της εποχής. Η «Μάχη», της Ενωσης Λαϊκής Δημοκρατίας, φιλοξένησε, επί παραδείγματι, μια λιτή ανακοίνωση της Αστυνομίας που ενημέρωνε το κοινό για την πλήρη σωτηρία των εγκαταστάσεων, για την επικείμενη λειτουργία του εργοστασίου και την εξέλιξη της σφοδρής αναμέτρησης⁴.

Το ίδιο φύλλο καταδίκαζε, εντούτοις, τις καταστροφές που προξένησαν «οι Ούννοι» στον εξωτερικό λιμενοβραχίονα και στις εγκαταστάσεις του πειραϊκού λιμανιού, στις βενζιναποθήκες της Shell και στον «πολυβασανισμένο» Πειραιά εν γένει. Η «Μάχη» δεν ήταν, ωστόσο, σε θέση να προσδιορίσει άμεσα τον ακριβή αριθμό των νεκρών διότι δεν είχαν οριστικοποιηθεί ακόμα οι σχετικές πληροφορίες⁵.

Κατά τη διάρκεια της εν λόγω συμπλοκής σκοτώθηκαν τελικά 11 Ελληνες μαχητές: ο Αντώνης Καλαποθάκος, ο Νέστορας Γεωργιάδης, ο Δημήτρης Μαργαρώνης, ο Ιωάννης Ηλιόπουλος, ο Παναγιώτης Κοσμίδης, ο Γρηγόρης Μεγγίσογλου, ο Συρίγος Παπάζογλου, ο Γιώργος Γκιόρδας, ο Ανδρέας Κουνούπας, ο Παναγιώτης Μαυρομμάτης και ο Ακρίτας Τοροσιάδης. Η θυσία τους δεν πήγε, ωστόσο, χαμένη αφού αναγνωρίστηκε άμεσα από τους κατοίκους της ευρύτερης περιοχής.

Η κηδεία «των ηρώων της Ηλεκτρικής Εταιρείας», που έγινε στον Αγιο Κωνσταντίνο του Πειραιά, συγκέντρωσε χιλιάδες κόσμου, σύμφωνα με τον αντιστασιακό Τύπο της εποχής που έβγαινε σιγά σιγά από την παρανομία. Η «Ριζοσπαστική Ηχώ», της Ριζοσπαστικής Οργανώσεως, επικεντρώθηκε, μάλιστα, στον θάνατο του Ηλιόπουλου, ο οποίος εκτελέστηκε, κατά τα λεγόμενα, επειδή παραπλάνησε τους κατακτητές σχετικά με την τοποθεσία του εργοστασίου⁶.

«Η κηδεία που έκανε ο λαός της Αθήνας στον ήρωα σύνδεσμο και στους τέσσαρες αντάρτες που πέσανε στη συμπλοκή [σ.σ. ο ακριβής αριθμός των νεκρών δεν είχε γίνει γνωστός όταν γράφτηκε το συγκεκριμένο δημοσίευμα] ήταν μεγαλοπρεπής», σημείωνε ένας Αγγλος ανταποκριτής που ήταν στην Αθήνα. «Καμία φορά δεν έχει γίνει τέτοια κηδεία σε έλληνα πολιτικό…»⁷.

Τα «Καθημερινά Νέα», της Επαρχιακής Επιτροπής του ΕΑΜ Βέροιας, αφού δημοσίευσαν ορισμένες βασικές πληροφορίες για τη «Μάχη της Ηλεκτρικής», επαίνεσαν τον «ηρωικό αγώνα του προσωπικού» επειδή συνέβαλε στη γενικότερη διαδικασία του «αντισαμποτάζ», που έσωσε επίσης το φράγμα της λίμνης του Μαραθώνα, την υδροδότηση της πρωτεύουσας και ορισμένους τομείς του λιμανιού του Πειραιά⁸.

Σε παρόμοιο μήκος κύματος κινήθηκε επίσης μια επιστολή της διοίκησης της Ηλεκτρικής, που ευχαριστούσε τον ΕΛΑΣ Πειραιά για τη σωτηρία του εργοστασίου. «Η λαμπρή νίκη που στεφάνωσε τα όπλα σας χαιρετίστηκε από το Πανελλήνιο σαν μια ακόμα επιβεβαίωσι ότι τα παιδιά της Αθάνατης Ελλάδας ουδέποτε θα σκύψουν κάτω από τον βάρβαρο και τυραννικό ζυγό», ανέφερε χαρακτηριστικά. «Κλαίμε μαζί σας τους ένδοξους νεκρούς κι η μνήμη τους, ας είστε βέβαιοι, δεν θα σβυστή από τον χρόνο που φθείρει τους θνητούς»⁹.

Μερικοί αντάρτες που έλαβαν μέρος στη μάχη άφησαν, μάλιστα, πολύτιμες μαρτυρίες για το γεγονός ώστε να μην περάσει στη λήθη. «Οι περισσότεροι δεν είχον παρά πιστόλια και καμιά χειροβομβίδα, αλλά η λύσσα των και ο φανατισμός των ήτο άνευ περιγραφής», έγραφε, για παράδειγμα, μία έκθεση του ΕΛΑΣ: «Ερρίπτοντο μέσα στα λυσσασμένα πυρά των Γερμανών μ’ έναν νεανικό ενθουσιασμό ζητωκραυγάζοντες σαν τρελλοί»¹⁰.

«Σα θύελλα ορμάνε οι ελασίτες, ξοπίσω άμαχος λαός […] και μέσα στον πυρετό της συγκίνησης αγκαλιάζονται και φιλιούνται μπροστά στα κατάπληχτα μάτια των χιτλερικών», προσέθεσε ο Νίκανδρος Κεπέσης που πήρε μέρος στη συμπλοκή. «Η μεγάλη μάζα των μαχητών με τραγούδια του αγώνα, που δονούν τον αέρα σαν ιαχές θριάμβου, πορεύονται με τους αιχμαλώτους στην έδρα του Ι Τάγματος…»¹¹.

Αρκετά ηλεκτρονικά και έντυπα μέσα ενημέρωσης φιλοξένησαν έκτοτε διάφορα άρθρα και αφιερώματα για τις λεπτομέρειες της μάχης, για τη συμπλοκή και τη διάταξη των αντιπάλων, για το θάρρος των αγωνιστών κτλ. Μεταπολιτευτικά παρατηρήθηκε, μάλιστα, μια αναθέρμανση του ενδιαφέροντος για τα γεγονότα της Ηλεκτρικής, που ήθελε να αποφύγει τη μεγάλη ιδεολογική πόλωση των πρώτων μεταπολεμικών αναλύσεων.

Ο Δήμος Κερατσινίου ανήγειρε, για παράδειγμα, ένα μνημείο στον χώρο του εργοστασίου, που φιλοξενεί ετήσιες εκδηλώσεις και καταθέσεις στεφάνων, προκειμένου να διατηρήσει ζωντανή τη «Μάχη της Ηλεκτρικής» και να τιμήσει τη μνήμη των πεσόντων. Η δημοτική αρχή της περιοχής συνεργάζεται επίσης με τη δημιουργικότατη «Αθήνα Ελεύθερη», που διοργανώνει κάθε χρόνο διάφορα events για την απελευθέρωση της πόλης.

Το ΑΠΕ-ΜΠΕ δημιούργησε επιπλέον ένα ιστορικό φιλμ, υπό την επιμέλεια του Γιώργου Κουβαρά, «που φωτίζει γνωστές και άγνωστες πτυχές της τελευταίας μάχης […] αφού περιέχει πλούσιο αρχειακό υλικό και αρκετές μαρτυρίες ιστορικών». Τo συγκεκριμένο ντοκιμαντέρ γυρίστηκε, μάλιστα, εξ ολοκλήρου στους χώρους του εργοστασίου για να κατατοπίσει τους ενδιαφερομένους όσο περισσότερο γίνεται.

Η ΔΕΗ, που διαδέχτηκε την Ηλεκτρική, κήρυξε πρόσφατα τη 13η Οκτωβρίου επίσημη αργία της εταιρείας προκειμένου να τιμήσει τη μάχη του 1944. Η επιχείρηση διοργάνωσε επίσης μια έκθεση για τα γεγονότα του Οκτώβρη, που εγκαινιάστηκε από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Παράλληλα, συνεργάστηκε με τα ΕΛΤΑ για την κυκλοφορία μιας σειράς αναμνηστικών γραμματοσήμων που αφορούν τη σωτηρία του εργοστασίου.

Το ενδιαφέρον ορισμένων επίσημων και ανεπίσημων φορέων για τα ιστορικά γεγονότα που έχουν μεγάλη σημασία είναι, αναμφίβολα, ελπιδοφόρο. Η ανταπόκριση του κοινού επίσης. Ας ελπίσουμε πως θα υπάρξει ανάλογη συνέχεια.

* μεταδιδακτορικός ερευνητής (Marie Curie) της Ιστορίας των ΜΜΕ στο Universidad Complutense de Madrid 

Υποσημειώσεις

1. «Απελευθερωτής», 13 Σεπτεμβρίου 1944.

2. «Ριζοσπάστης», 19 Σεπτεμβρίου 1944.

3. «Βραδυνά Νέα», 9 Σεπτεμβρίου 1944.

4. «Μάχη», 13 Οκτωβρίου 1944.

5. «Μάχη», 13 Οκτωβρίου 1944.

6. «Ριζοσπαστική Ηχώ», 17 Οκτωβρίου 1944.

7. «Καθημερινά Νέα», 19 Οκτωβρίου 1944.

8. «Καθημερινά Νέα», 19 Οκτωβρίου 1944.

9. «Αυγή», 9 Οκτωβρίου 2017.

10. «Αυγή», 9 Οκτωβρίου 2017.

11. Νίκανδρος Κεπέσης, «Ο Δεκέμβρης του 1944», Αθήνα 1979, σ. 59-62.