Μήπως έτσι γίνεται η δουλειά καλύτερα για τις ελίτ;

«Ένας πολιτικάντης, σκέφτεται τις επόμενες εκλογές. Ένας πολιτικός, τις επόμενες γενιές»

(Άρθουρ Κλαρκ)

Το προηγούμενο χρονικό διάστημα δύο μεγάλες προσωπικότητες του παγκόσμιου γίγνεσθαι η Βασίλισσα Ελισάβετ και ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ αποχώρησαν από τη ζωή. Δύο προσωπικότητες άκρως συνυφασμένες με το πρόσφατο παρελθόν σύσσωμης της ανθρωπότητας. Με φανατικούς οπαδούς, με σφοδρούς επικριτές και αντιπάλους, με ουδέτερους μελετητές των πεπραγμένων τους, με αντιφατικούς απολογισμούς. Όμως, σημάδεψαν την εποχή τους και αυτό το παραδέχτηκαν όλοι. Το θέμα είναι τι θα γίνει από εδώ και πέρα. Γιατί για το είδος των ηγεσιών του παρόντος και του μέλλοντος, και τα ερωτηματικά πληθαίνουν και οι ενστάσεις καταλαμβάνουν ολοένα και μεγαλύτερο μερίδιο στην «πίτα των εντυπώσεων».

Τα δυτικά πολιτικά συστήματα δέχονται εκ των έσω μεγάλη αμφισβήτηση. Τέτοια που δεν επικρατούσε επ΄ ουδενί τις προηγούμενες δεκαετίες. Λογικό κάτι τέτοιο, γιατί όταν επικρατεί μέσες άκρες ευμάρεια είναι διαφορετικές οι προτεραιότητες και οι ενασχολήσεις… Τώρα, όμως, που παγκοσμίως «σκληραίνουν» οι όροι του παιχνιδιού, δημιουργούνται στρατιές πιεσμένων, αδικημένων και απογοητευμένων. Επομένως, αυξάνουν κατακόρυφα και οι επικριτικές διαθέσεις. Αυτό το κλίμα σπεύδουν να το εκμεταλλευτούν, και να το διογκώσουν, ορισμένοι συνειδητά, και όχι για όφελος των πολλών…

Στις δυτικές αστικές δημοκρατίες οι ηγεσίες εκλέγονται μέσω κοινοβουλευτικών διαδικασιών. Επομένως, κανένας δεν μπορεί να υποτιμάει ή να μην υπολογίζει τον τρόπο σκέψης και λειτουργίας των ψηφοφόρων. Είναι ευδιάκριτη, πια, η έλλειψη εμπιστοσύνης. Δεν μπορούμε να κάνουμε λόγο για οριστική διάρρηξη δεσμών, αλλά δημιουργείται ένα κενό και αλίμονο σε όποιον πέσει μέσα… Η τελική επιλογή ανάμεσα σε διάφορους υποψήφιους, π.χ., για την πρωθυπουργία σε μία χώρα, προκύπτει περισσότερο με τη λογική του «μικρότερου δυνατού κακού» ή «της με κάθε τρόπο απαλλαγής από τους προηγούμενους». Δεν νομίζω να πιστεύει κανένας πως γίνεται σύγκριση ποιοτικών χαρακτηριστικών που θα οδηγήσει σε μία οριστική επιλογή μακροχρόνιας στήριξης (που θα βασίζεται πάνω σε συγκεκριμένα πλάνα ριζικής κοινωνικής και πολιτισμικής ανασυγκρότησης)…

Όμως, έχει η δύση στιβαρές ηγεσίες; Δεν έχει και το ομολογούν οι ίδιοι οι διανοητές της. Μπορεί να προπαγανδίζουν-διατυμπανίζουν 24 ώρες το 24ωρο την αυταρχικότητα του Πούτιν ή τον «κομμουνιστικό-μονοκομματικό ολοκληρωτισμό» της κινεζικής ηγεσίας, αλλά δεν είναι λίγοι εκείνοι που κατανοούν μέσα τους τα πλεονεκτήματα της ύπαρξης στιβαρής ηγεσίας σε αντίθεση με την πλαδαρότητα ενός ανούσιου πολλές φορές πλουραλισμού (που φιλοδοξεί να κρύψει «κάτω από το χαλί» μία διάχυτη στο μαζικό υποσυνείδητο σύγχρονη αντίληψη πως «όλοι ίδιοι είναι»…). Αλλά, το θέμα αυτού του κειμένου δεν είναι η Ρωσία και η Κίνα, αλλά «τα δικά μας», αυτά που βιώνουμε στις δυτικές αστικές δημοκρατίες.

Ο ουσιώδης πλουραλισμός προϋποθέτει την κριτική. Η δημοκρατία, άρα και η αστική, στηρίζονται στο σεβασμό στη διαφορετική άποψη, στη διαλεκτική, στην εναλλαγή στην εξουσία, κοκ. Αυτά, βέβαια, στη θεωρία, μέχρι δηλαδή οι συστημικές ανάγκες να εξωθήσουν σε πιο «μονόπλευρες λύσεις. Φυσικά, οι όροι λειτουργίας της αστικής δημοκρατίας μπορούν να μετατραπούν σε όψιμη παγίδα για την ίδια. Ακόμα και αν δεν χάνονται τα όρια της ευπρέπειας στην κριτική απέναντι στις πολιτικές ηγεσίες, σε μάκρος χρόνου γίνεται ζημιά. Φθείρεται η εικόνα, τα πρόσωπα χάνουν τη «θελκτικότητά» τους στο κοινωνικό σώμα, κυριαρχεί η μεμψιμοιρία και η μίρλα. Από την απαραίτητη απομυθοποίηση περνάμε στο ασύδοτο και στο άμετρο…

Ο πολύς κόσμος μαθαίνει σε ένα συγκεκριμένο τρόπο σκέψης απέναντι στις ηγεσίες. Καλή κουβέντα λένε συνήθως μονάχα οι φανατικοί οπαδοί ή οι επαγγελματίες δημοσιολόγοι-υποστηρικτές, ενώ οι σοβαροί άνθρωποι είναι προσεκτικοί για να μη χαρακτηριστούν ως «φίλα προσκείμενοι προς τη μία πλευρά» και «εχθρικοί προς άλλες»…

Έτσι στο κοινωνικό υποσυνείδητο αναπτύσσονται τάσεις απαξίωσης, όπως προείπαμε. Και ειδικά σε εποχές οικουμενικής υφής πολύπλευρων κρίσεων, όπως συμβαίνει στις μέρες μας, προστίθενται «στον τορβά» και άλλες «τάσεις»: ανάμεσά τους και το μένος, πότε υπόκρυφο, πότε αρκετά φανερό. Φυσικά, ακόμα και στις δύσκολες μέρες μας, αντισυστημικές, ανατρεπτικές προοπτικές διαφόρων προελεύσεων και κατευθύνσεων δεν έχουν καμία ουσιαστική ικανότητα ανάπτυξης καθοριστικών κοινωνικών πρωτοβουλιών…Τα διάφορα ριζοσπαστικά κοινωνικά κινήματα δυσκολεύονται πολύ ακόμα, καθώς μάλλον είναι ακόμα στο στάδιο του καθορισμού του χαρακτήρα τους. Και δεν απουσιάζουν και οι έντεχνες απόπειρες μεταμοντέρνου εκτροχιασμού τους…

Γιατί, όμως, οι προηγμένες χώρες της Δύσης, δεν παράγουν στιβαρές ηγεσίες; Κάποιοι θεωρούν πως αυτό συμβαίνει γιατί σιγά σιγά αναλαμβάνουν τα ηνία νεότερες γενιές εξουσιαστών, που δεν έχουν μεγάλη επαφή με την παραγωγή πολιτικής ιδεολογίας, με όρους εμβάθυνσης (όπως παλιότερα). Δεν είναι λίγοι, επίσης, εκείνοι που πιστεύουν πως η βασική αιτία βρίσκεται στο γεγονός πως οι σύγχρονες -επιστημονικά «τεκμηριωμένες»- ανάγκες του κεντρικού φαίνεσθαι δίνουν έμφαση σε άλλα στοιχεία. Σε ένα είδος πολιτικού life style, στο οποίο ζητήματα ντυσίματος, κινησιολογίας, ατακαδόρικων εκφραστικών μεθοδολογιών, η ηλικία, η εξωτερική εμφάνιση, τα οικογενειακά-ερωτικά πεπραγμένα κοκ, αποτελούν βασικά κριτήρια επιλογής ενός συγκεκριμένου πολιτικού προσώπου ως του εκλεκτού του από μεγάλο αριθμό ψηφοφόρων (που έχουν γαλουχηθεί στους καιρούς των σύγχρονων πολιτισμικών προτύπων). Πολλοί, επί της ουσίας απολίτικοι άνθρωποι, διαλέγουν να τους κυβερνήσει αυτός που κρίνουν πως κάνει καλύτερα «εκτός δουλειάς» αυτά που θα ήθελαν οι ίδιοι να κάνουν στη ζωή τους…

Όμως, παρά τις επιθυμίες και τις προθέσεις διάφορων ανθρώπινων τύπων, ηγεσίες που να εμπνέουν και να παράγουν πειστικά και αποδεκτά κίνητρα για ευρύτερα κοινωνικά υποσύνολα δεν αναδεικνύονται πια. Τι κινεί τα πράγματα λοιπόν; Μα, οι διάφορες ανάγκες. Είτε είναι θεσμικές, είτε ατομικές. Ένας αυτόματος πιλότος ενός άτυπου «τεχνοκρατισμού» που αποκτά διαταξική χροιά. Και εδώ θα αναρωτηθεί κάποιος πονηρός (ή απλά υποψιασμένος): Μήπως έτσι γίνεται η δουλειά καλύτερα για τις ελίτ; Μήπως αυτές οι ευδιάκριτες ελλείψεις είναι τα προσόντα που χρειάζονται (ως προς τα όργανά τους) οι διάφορες ολιγαρχικές κάστες που διαφεντεύουν τον πλανήτη (σύντομα και άλλους…) για να προχωρήσουν τους σχεδιασμούς τους; Μήπως η κοινωνική απονεύρωση επιτυγχάνεται μέσω της μαζικής αδρανοποίησης (λόγω καλλιέργειας γενικευμένου κλίματος απαξίωσης); Μήπως τελικά βρίσκονται στην κατάλληλη θέση οι κατάλληλοι άνθρωποι;

Αυτά είναι απλά ερωτήματα, στα οποία ο καθένας (πρέπει να) έχει τις δικές του απαντήσεις. Το σημαντικότερο στις μέρες μας, πάντως, είναι να τα θέτουμε αυτά τα ερωτήματα. Και μέσα μας, και δημοσίως…