Οι αλληγορικοί μύθοι μιας ιδιοφυΐας της ιταλικής Αναγέννησης

Οι Κώδικες του Λεονάρντο ντα Βίντσι, δηλαδή τα χειρόγραφα φύλλα και τετράδια στα οποία αποτύπωνε ποικιλία σκέψεων και παρατηρήσεων, από ποιητικά κείμενα μέχρι μηχανικά σχέδια και από καθημερινές ιστορίες μέχρι τοπιογραφίες, έχουν αποτελέσει αντικείμενο εκτενούς μελέτης από τους ερευνητές, ιδιαιτέρως από τον 19ο αι. κι έπειτα (περίφημη είναι η έκδοση που πραγματοποιεί στο τέλος του 19ου αι. ο Jaen-Paul Richter). Μέσα από αυτούς τους Κώδικες μπορεί κανείς να κατανοήσει το εύρος της σκέψης του Ντα Βίντσι και τον τρόπο με τον οποίο τα διαφορετικά πεδία γνώσης λειτουργούν απολύτως συμπληρωματικά, τροφοδοτώντας το ένα το άλλο. Αυτό, άλλωστε, δεν είναι χαρακτηριστικό μονάχα του συγκεκριμένου καλλιτέχνη: οι αναγεννησιακοί επιστήμονες, καλλιτέχνες και φιλόσοφοι δρουν με παρόμοιο τρόπο, αφού στη δική τους κοσμοθέαση κάθε πεδίο γνώσης αποτελεί έναν διαφορετικό δρόμο για να φτάσει κανείς στην αλήθεια του κόσμου, των νόμων της φύσης, της ουσίας των όντων. Ας αναφερθούμε σε δύο εξίσου γνωστές περιπτώσεις που φανερώνουν αυτή τη στάση: ο Μικελάντζελο Μπουοναρότι είναι συγχρόνως γλύπτης, ζωγράφος, αρχιτέκτονας και ποιητής, ενώ ο Τζορντάνο Μπρούνο γράφει φιλοσοφία, συνθέτει σονέτα, είναι μαθηματικός, αστρονόμος και μελετητής των μυστικιστικών πρακτικών.

Οι Μύθοι και το Ζωολόγιο που μεταφράζονται στην πρόσφατη έκδοση των εκδόσεων Gutenberg, σε εισαγωγή και μετάφραση της Αιμιλίας Εμμανουήλ, προέρχονται από τους Κώδικες και άρχισαν να γράφονται περί το 1489-90. Πρόκειται για κείμενα σύντομης έκτασης με μια σαφή αλληγορική πρόθεση. Σε αυτά καταγράφονται ως επί το πλείστον ιστορίες βασισμένες σε κλασικά και άλλα πρότυπα, όπως ο Πλίνιος, ο Αίσωπος, ο Λέον Μπατίστα Αλμπέρτι, παλαιότερα ζωολόγια κ.ά. Ο Ντα Βίντσι έχει σαφώς επέμβει στη δομή και τη στόχευση των πρότυπων κειμένων, θέτοντας τους δικούς του προβληματισμούς και τις δικές του παρατηρήσεις επί των στοιχείων της φύσης. Σε κάθε περίπτωση, φαίνεται ότι το βασικό «δίδαγμα» που αποπνέουν τα κείμενα αυτά είναι ότι ο άνθρωπος θα πρέπει να ζήσει σε αρμονία με τη φύση και να δεχτεί τα όρια που εκείνη του θέτει, δαμάζοντας την αλαζονική επιθυμία του να υποτάξει όλα όσα τον υπερβαίνουν.

Δεν είναι σαφές για ποιον λόγο γράφτηκαν τα κείμενα αυτά. Κάποιοι μελετητές υποστηρίζουν ότι προορίζονταν να αναγνωστούν για την ψυχαγωγία της αυλής της Σφόρτσα στο Μιλάνο, άλλοι πως ο συγγραφέας τους σκόπευε να πραγματοποιήσει μια συλλογή, ενώ κάποιοι τα εντάσσουν στα κείμενα προσωπικής χρήσης που καταγράφει ο Ντα Βίντσι στους Κώδικές του και ως εκ τούτου συνδέονται με την ευρεία γκάμα καλλιτεχνικών-επιστημονικών ενδιαφερόντων του.

Οποια κι αν ήταν η πρόθεση του συγγραφέα, εκείνο που πρέπει να τονίσουμε είναι ότι τα κείμενα αυτά μας ανοίγουν μια πύλη προς την κατανόηση της αλληγορίας κατά την Αναγέννηση: η αλληγορία, για τον αναγεννησιακό όπως και για τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, αποτελεί ένα κλειδί μέσα από το οποίο ο άνθρωπος μπορεί να κατανοήσει τον εαυτό του και τη φύση. Ακόμη και σε έργα στα οποία σε ένα πρώτο, ορατό επίπεδο φαίνεται να καταγράφεται μια προσωπική εμπειρία, μπορεί να ανακαλύψει κανείς μια λανθάνουσα αλληγορία. Για παράδειγμα, στους πετραρχικούς ποιητές, συχνά πίσω από το θεματικό μοτίβο του έρωτα και της ένωσης με το αγαπημένο πρόσωπο, κρύβονται συμφραζόμενα που μιλούν για κοσμικές δυνάμεις και διαδικασίες, αλχημικά συγκείμενα, φιλοσοφικές θεωρήσεις. Αντιστοίχως, οι αναγεννησιακοί μελετητές της αρχαίας γραμματείας αναζητούν στα κλασικά κείμενα την αλληγορία, το βαθύτερο επίπεδο ανάγνωσης που μπορεί να αποκαλύψει αλήθειες καλά κρυμμένες.

Εμείς, που ζούμε σήμερα αποκομμένοι από τη φύση και τις δυνάμεις της, ανατρέχοντας στα κείμενα του Ντα Βίντσι μπορούμε να ανακαλύψουμε έναν κόσμο ολοκληρωμένο, στον οποίο κάθε παρατήρηση και κάθε γνώση αποτελεί καθρέφτη πολλών ακόμη πραγμάτων. Σε αυτόν τον κόσμο, όλα «δένουν» μεταξύ τους και αλληλονοηματοδοτούνται. Ετσι, οι ηθικές ποιότητες του ανθρώπου κατανοούνται σε βάθος μονάχα αν τις προσδιορίσουμε κοιτώντας γύρω μας τα ζώα, τα φυτά και τα φυσικά φαινόμενα και αν διαπιστώσουμε ότι οι ανθρώπινες αρετές είναι κομμάτι μιας σύνθετης πραγματικότητας, στην οποία η ηθική είναι μέρος μιας οντολογικής αλήθειας.