Πολιτικοί αναλυτές στον διεθνή Τύπο καταγράφουν τις εξελίξεις που συντελούνται στη γερμανική πολιτική κοινωνία μετά την «ουκρανική κρίση». Οι περισσότεροι συμπεραίνουν ότι η Γερμανία εισήλθε σε μία νέα ιστορική φάση, όσον αφορά τη διαμόρφωση της πολιτικής συνείδησής της. Και οι λέξεις που μπορούν να περιγράψουν τη νέα κατάσταση δεν είναι άλλες παρά: αβεβαιότητα, αμηχανία, ανασφάλεια. Είναι χαρακτηριστικό το σκίτσο που φιλοξενεί στην πρώτη σελίδα της η εφημερίδα Die Zeit (21/4/22), στο οποίο απεικονίζεται ο καγκελάριος Ολαφ Σολτς να ακροβατεί πάνω στην κάννη ενός τανκ!
Αλλά ας εξετάσουμε τα πράγματα με τη σειρά, για να καταλάβουμε πώς φθάσαμε στην τωρινή κατάσταση των γερμανικών πραγμάτων. Κατά την μεταπολεμική ιστορική φάση (1949-1989) στη Γερμανία διαμορφώθηκε ένα σύστημα πνεύματος και συνείδησης, το οποίο καθόρισε τις πολιτικο-οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις. Τα δομικά χαρακτηριστικά αυτού του πνεύματος υπήρξαν δύο: το πρώτο αναφέρεται στη «μεταμόρφωση» του κλασικού γερμανικού πνεύματος, το οποίο έπαυσε να είναι μετέωρο (έξω από την κοινωνία) και συνδέθηκε μέσω μαθησιακών διαδικασιών (Lernprozesse) με την πολιτικο-οικονομική πραγματικότητα. Μέσω αυτών των διαμεσολαβητικών μαθησιακών διαδικασιών η μεταπολεμική Γερμανία έγινε μία κατεξοχήν δημοκρατική χώρα, η οποία κατέστη και πάλι ηγεμονική δύναμη στην Ευρώπη. Το δεύτερο δομικό χαρακτηριστικό του μεταπολεμικού δημοκρατικού πνεύματος εκφράσθηκε στο επίπεδο μίας πολιτικής συνείδησης, η οποία περιείχε ηθικά, οικονομικά και πολιτικά στοιχεία που σφράγισαν ως πνευματική ευταξία την οργάνωση του «κοινωνικού βιόκοσμου», δηλαδή την καθημερινή ζωή των Γερμανών πολιτών.
Μετά το έτος-τομή 1989 τα πολιτικά κεκτημένα της μεταπολεμικής φάσης αμφισβητούνται και τελικά υπονομεύονται μέχρι που φθάνουμε στην οικονομική κρίση του 2008 και σήμερα (2022) στην «ουκρανική κρίση». Αυτή δεν είναι παρά μία ριζική κρίση της ίδιας της «ιδέας της Ευρώπης». Στις μέρες μας το μέγιστο πολιτισμικό επίτευγμα της μεταπολεμικής Γερμανίας μάς φαίνεται «ξένο»! Γιατί όμως; Οι λόγοι είναι δύο: ο πρώτος έχει να κάνει με τη ριζική τομή που έχει επέλθει στις σχέσεις του πολιτικού στοιχείου με το οικονομικό. Από τότε που το «πρώτο χέρι» απέκτησε το οικονομικό σύστημα, έναντι του πολιτικού συστήματος, ο κόσμος «γύρισε ανάποδα» όπως θα έλεγε και ο Βάρναλης. Ο δεύτερος λόγος (ως επακόλουθο του πρώτου) είναι ο εξής: η πολιτική εξουσία ως θεραπαινίδα του οικονομικού συστήματος (και πιο συγκεκριμένα του χρηματοπιστωτικού υπερ-συστήματος) δεν μπορεί να αναπτύξει τις πρωτοβουλίες της: δεν μπορεί να λαμβάνει αποφάσεις ούτε και μπορεί να πράττει.
Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν όλοι μας για ποιους λόγους η πολιτική έχει καταστεί ανίσχυρη στις μέρες μας. Επιπλέον αντιλαμβανόμαστε πώς και γιατί αυτή η εξέλιξη καθορίζει όχι μόνον τα γερμανικά πράγματα ή τα ευρωπαϊκά, αλλά και τα συμβάντα στη διεθνή κλίμακα. Η Γερμανία στις μέρες μας προφανώς δεν περνάει μία «κρίση πολιτικής ταυτότητας», όπως τότε στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα (το σύγχρονο γερμανικό κράτος ιδρύθηκε το 1871 – πριν από ενάμιση αιώνα!), αλλά αντιμετωπίζει όμως προβλήματα στη συνειδησιακή και πνευματική κατασκευή της.
Αυτό το πρόβλημα του Γερμανού σχοινοβάτη, το οποίο εξετάζουν οι πολιτικοί αναλυτές με αφορμή την «ουκρανική κρίση», δεν είναι παρά μία βαθιά συνειδησιακή κρίση που περνάει η γερμανική πολιτική κοινωνία σήμερα.
Η Γερμανία, η οποία εξήλθε αλώβητη και πανίσχυρη από την οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας (2008-2020), σήμερα είναι ένα «πολιτικό ερείπιο» στην Ευρώπη. Η πολιτική της Μέρκελ οδήγησε τη Γερμανία σε οικονομική (ενεργειακή) εξάρτηση από τη Ρωσία του Πούτιν. Και τώρα, που καλείται «ως Δύση» να εφοδιάσει την Ουκρανία με όπλα, δεν μπορεί να βρει ούτε ακόμη και τη δική της ισορροπία! Κλονίζεται και σχοινοβατεί! Επειδή δεν θέλω να «κατασκευάσω» νέα ερμηνευτικά σχήματα, εκείνο που με ενδιαφέρει είναι το εξής: όταν μία κοινωνία (όπως στην περίπτωση της Γερμανίας) δεν μπορεί να επεξεργασθεί την παλιά πολιτική συνείδησή της και στη συνέχεια να την εντάξει στα σύγχρονα πολιτικά πράγματα, αλλά αντιθέτως «μαγεύεται» από την οικονομική ισχύ της σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, επόμενο είναι να βρεθεί κάποτε (όπως τώρα η Γερμανία) να παίζει τον ρόλο του σχοινοβάτη στο ευρωπαϊκό τσίρκο.
* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
