Μετά το έτος-τομή 1989 της σύγχρονης παγκόσμιας Ιστορίας διαμορφώθηκαν νέες συνθήκες σε όλα τα επίπεδα της δομής και της λειτουργίας των πολιτικών κοινωνιών της εποχής μας. Οπως προκύπτει από τη φιλοσοφικο-πολιτική έρευνα και βιβλιογραφία, αλλά προ πάντων από την ίδια την ιστορική εξέλιξη των πολιτικών ιδεών, τα συμπεράσματα συνοψίζονται ως εξής: Πρώτον, υπό το νεοφιλελεύθερο ιδεολογικό δόγμα του «τέλους της Ιστορίας» δεν αναπτύχθηκαν οι πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές δυναμικές οι οποίες θα μπορούσαν να επανακαθορίσουν τα κεκτημένα της μεταπολεμικής εποχής στις νέες κοινωνικές συνθήκες.
Και το δεύτερο συμπέρασμα συνδέεται με την εκ των πραγμάτων αδυναμία των τότε παραγόντων, δηλαδή του κράτους, του οικονομικού συστήματος και άλλων να διαμορφώσουν το νέο πλαίσιο της εξουσίας σε εθνικό, σε μεταεθνικό και σε πλανητικό επίπεδο κατά το δημοκρατικό πρότυπο.
Δεν θα είναι υπερβολικό να υποστηρίξω ότι η πολιτικο-οικονομική νεωτερικότητα ως ιδέα και ως πρακτική κατέρρευσε εκείνη τη στιγμή (moment) του έτους: 1989. Αυτός ο θεωρητικο-πολιτικός ισχυρισμός μου επιβεβαιώνεται με βάση τις εξελίξεις στον πόλεμο που διεξάγει ο Πούτιν στο έδαφος της Ουκρανίας.
Αλλά ας εξετάσουμε τα ιστορικο-κοινωνικά και πολιτικο-οικονομικά πράγματα με τη σειρά. Εχουμε ως μεταπολεμική Ευρώπη επί σαράντα τόσα χρόνια (ενδεικτικά: 1950-1990) κατακτήσει στο επίπεδο της οικουμενικής συνείδησης τόσα πράγματα όσα ποτέ δεν διανοήθηκε μέχρι σήμερα η ίδια η ανθρωπότητα. Αυτά τα πράγματα είναι η κοινοβουλευτική δημοκρατία, το κράτος δικαίου, το κοινωνικό κράτος, το σύστημα των δικαιωμάτων και η νέα κοινωνική προστασία της φύσης. Αυτές όλες οι κοινωνικές πολιτικές κατακτήσεις έγιναν θεσμική πραγματικότητα. Η ίδια η γραφειοκρατική Ευρωπαϊκή Ενωση (Ε.Ε.) υποστασιοποιεί το πνεύμα και τις πρακτικές αυτών των πνευματικών και πολιτικών κατακτήσεων.
Με άλλα λόγια, υποστηρίζω ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση ως τεχνοκρατικός και γραφειοκρατικός μηχανισμός διαχείρισης των ευρωπαϊκών ιδεών δεν ήταν, από θεσμικής απόψεως, σε θέση να υπερασπιστεί την ιδέα της Ευρώπης μέχρι τέλους. Η ιδέα της Ευρώπης δεν είναι μια αφηρημένη σύλληψη. Δεν είναι μια κατασκευή σε εννοιολογικό επίπεδο. Πρόκειται για την ίδια την Ευρώπη, η οποία ως ιδέα και ως ιστορική πραγματικότητα ορίζει τον εαυτό της ως την αυτοσυνείδηση της οικουμένης. Η δημοκρατία και η ελευθερία ως συγκροτησιακά και δομικά στοιχεία της νέας ανθρωπότητας δεν «μπαίνουν σε ζυγαριά!». Αραγε σε ποιανού τη ζυγαριά. Ο δημοκρατικός τρόπος οργάνωσης και λειτουργίας της πολιτικής εξουσίας δεν είναι δευτερεύον ζήτημα.
Τελικά θα ήθελα να επισημάνω ότι εάν, όπως υποστηρίζει ο Αντώνης Λιάκος στο άρθρο του («Το Βήμα», 3 Απριλίου), οι ιστορικο-γεωγραφικές αναθεωρήσεις της ιδέας της Ευρώπης είναι υπόθεση πολέμων, κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Οσο και να ακούγεται «μεταφυσικό», αυτό που θέλω να υποστηρίξω είναι το εξής: Η ίδια η ιδέα της Ευρώπης δεν είναι μια ιστορική εννοιολογική κατασκευή. Περιέχει ιστορικά, κοινωνικά και πολιτικά στοιχεία επαναπροσδιορισμού της στην εκάστοτε ιστορική συγκυρία. Είναι μια ιδέα που γεννήθηκε από τις ιστορικές καταστροφικές συνθήκες του εικοστού αιώνα. Είναι μια ιδέα που έχει εγγενές ορθολογικό και θεσμικό εννοιολογικό φορτίο, μέσω του οποίου δημιουργείται η σύγχρονη εποχή μας. Η ιδέα της Ευρώπης και το αξιακό σύστημα του ευρωπαϊκού πολιτισμού συγκροτούν το εγελιανό παγκόσμιο πνεύμα της εποχής μας. Μ’ αυτήν την έννοια η ιδέα της Ευρώπης διαθέτει αστείρευτες δυνατότητες ορθολογικής διαμόρφωσης της σύγχρονης εποχής μας. Γι’ αυτούς τους λόγους οφείλουμε να την υπερασπιζόμαστε.
* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
