Το 1935 ο Μπέρτολτ Μπρεχτ είδε σε μια παράσταση στη Μόσχα την Οπερα του Πεκίνου με τον διάσημο τραγουδιστή Μέι Λανφάνγκ. Τον επηρέασε τόσο πολύ, ώστε άρχισε να γράφει ένα από τα διασημότερα, πλέον, έργα της παγκόσμιας δραματουργίας. «Ο καλός άνθρωπος του Σετσουάν», η προαιώνια σύγκρουση του καλού με το κακό, είναι πάντοτε ένα μεγάλο στοίχημα για κάθε σκηνοθέτη.
Βλέπετε, το έργο δεν είναι τόσο απλό όσο φαντάζει στη σύλληψή του, διότι ο Μπρεχτ έφτιαξε μια ιστορία όπου θεοί και άνθρωποι αγωνίζονται να αποδείξουν πως υπάρχει ακόμα το καλό και αυτό φαντάζει, δραματουργικά και όχι μόνο, σαν τη μεγαλύτερη πρόκληση στον κόσμο.
Στην Ελλάδα πρωτοπαίχτηκε το 1965 στην Κεντρική Σκηνή της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών σε σκηνοθεσία του Μίνου Βολανάκη, με την Αλέκα Παΐζη στον απαιτητικό ρόλο της Σεν Τε. Εκτοτε έχει ανεβεί αρκετές φορές, άλλοτε επιτυχημένα κι άλλοτε όχι. Παντως, αυτό το έργο επέλεξε για τη θεατρική χρονιά 2021-2022 να μας παρουσιάσει σε δική της σκηνοθεσία η διευθύντρια του Θεσσαλικού Θεάτρου, Κυριακή Σπανού. «Ο καλός άνθρωπος του Σετσουάν», με τα μεγάλα διλήμματα που περιέχει, ήταν ένας ελκυστικός λόγος για να επισκεφθούμε τη Λάρισα και να δούμε την παράσταση.
Λίγα λόγια για την υπόθεση: Τρεις θεοί κατεβαίνουν στη γη με σκοπό να βρουν καλούς ανθρώπους, ώστε να υπάρξει ελπίδα γι’ αυτόν τον κόσμο. Η περιπλάνηση είναι άκαρπη μέχρι να φτάσουν στο Σετσουάν, στην Κίνα, όπου ανακαλύπτουν με τη βοήθεια του νερουλά Βανγκ τον μοναδικό καλό άνθρωπο του κόσμου: μια πόρνη, τη Σεν Τε. Είναι η μόνη που ανοίγει το φτωχικό της σπίτι για να τους φιλοξενήσει. Οι θεοί την ανταμείβουν πλουσιοπάροχα, ώστε ν’ αφήσει την πορνεία, κι εκείνη με τα χρήματα αυτά ανοίγει ένα καπνοπωλείο. Γύρω της όμως αρχίζουν να μαζεύονται παρασιτικά ένα σωρό άνθρωποι που την εκμεταλλεύονται. Εκείνη προκειμένου να τους αντιμετωπίσει εφευρίσκει ένα σκληρό alter ego, τον ξάδελφό της Σουί Τα και παίρνει τη μορφή του όποτε οι περιστάσεις το απαιτούν. Ερωτεύεται και απογοητεύεται και στο τέλος ηττάται από το κακό που επικρατεί στον κόσμο.
Η παράσταση: Στη σκηνή του Θεσσαλικού Θεάτρου, που ήταν κατάμεστο από θεατές, μας περίμεναν ψηλά ξύλινα δέντρα και αισθητικά ενδιαφέρουσες σκηνικές λεπτομέρειες του Απόστολου-Φωκίωνα Βέττα, που δημιουργούν πειστικά την αίσθηση της κινεζικής επαρχίας. Ο νερουλάς –Θανάσης Ζέρβας–, με μια γκροτέσκα εμφάνιση, μας εισήγαγε στην μπρεχτική Απω Ανατολή, «ανοίγοντας μας την όρεξη» πως αυτό που πρόκειται να δούμε έχει θεατρικό επίπεδο και ουσία. Αργότερα μέσα στο έργο θα τον δούμε να υποδύεται με ταλέντο και αρκετό χιούμορ τον συμπαθή αστυνομικό και τον παππού.
Οι τρεις θεές –Χριστίνα Βράκα, Μαρσέλα Λένα, Ελλη Χατζειπίδου– που ντουμπλάρουν και εναλλάσσονται και σε αρκετούς άλλους μικρούς ρόλους, κρατώντας τον ρυθμό και την ένταση της παράστασης, βοηθούν να λάμψει ο λόγος εναρμονισμένος με τη σκηνοθετική λειτουργία. Η Αναστασία Μπρουζιώτη είναι εξαιρετική ως queer ανιψιός τον οποίο χρησιμοποιεί η σκηνοθέτις κλείνοντάς μας το μάτι για τις ανισότητες και τη σεξουαλική καταπίεση.
Τους δεύτερους ρόλους συμπληρώνει επάξια στον ρόλο του υποστηρικτικού κομμωτή Σου Φου και του Ιερέα ο Στέλιος Χλιαράς. Και έπειτα είναι κι ο δυναμικός, επιπόλαιος, ατομιστής, αεροπόρος –που κάνει και τον μαραγκό– Γιανγκ Σουν –που πολύ επιτυχημένα ερμήνευσε ο Σταύρος Γιαννουλάδης–, ο άντρας που ερωτεύεται και μένει έγκυος στο παιδί του η Σεν Τε.
Κρατώ για το τέλος τη μεγάλη πρωταγωνίστρια της παράστασης. Ηταν αληθινή αποκάλυψη η Αμαλία Νίνου στον διπλό και πολύ απαιτητικό ρόλο της καλής Σεν Τε και του κακού Σούι Τα. Η νέα αυτή ηθοποιός σήκωσε στις πλάτες της το μπρεχτικό σύμπαν και το απογείωσε. Ευαίσθητη και ευάλωτη φτωχή πόρνη σαν Σεν Τε και δωρική και επιβλητική σαν αδίστακτος επιχειρηματίας Σούι Τα που θαρρείς πως ξεπήδησε από τα ιαπωνικά Μάνγκα κόμικς. Δεν έχασε στιγμή τον ρυθμό της και τη θέση της πάνω στη σκηνή. Είμαι σίγουρη πως, αν της δοθούν οι κατάλληλες ευκαιρίες, θα διαπρέψει. Το «Θεσσαλικό» άλλωστε μας έχει δώσει σπουδαία ταλέντα.
Η σκηνοθεσία: Η σκηνοθεσία και η δραματουργική επεξεργασία της Κυριακής Σπανού, άμεσα συνδεδεμένη με την εξαιρετική μετάφραση της Αννυς Κολτσιδοπούλου, έφερε στην επιφάνεια τις βαθύτερες ανθρώπινες υπαρξιακές αγωνίες. Τις μεγέθυνε και τις τόνισε για να φτάσει σε μας μέσα από μια καλοδουλεμένη παράσταση με ρυθμό, δραματουργική συνέχεια και στιγμές συγκίνησης.
Βοηθούμενη και από τη διδασκαλία κίνησης των ηθοποιών από την Αναστασία Μπρουζιώτη –η οποία απέφυγε γνωστές μανιέρες που ταλαιπωρούν τα μάτια μας πια– συνέθεσε σε δύο ώρες και είκοσι λεπτά ένα θεατρικό γεγονός που διόλου δεν κούρασε και αν ήταν κι άλλο τόσο με υπομονή θα παρακολουθούσαμε. Οι ηθοποιοί που ερμηνεύουν πολλαπλούς ρόλους υπό τη σκηνοθετική της καθοδήγηση, μας μετέφεραν με πειστικότητα στην ατμόσφαιρα του κειμένου. Εύστοχοι και οι φωτισμοί της Ζωής Μολυβδά-Φαμέλη. Λιτά και λειτουργικά τα κοστούμια της Μάρθας Φωκά. Ιδιαίτερη μνεία στη μουσική του Κώστα Βόμβολου που υπηρέτησε τη δραματουργία δίχως περιττούς εντυπωσιασμούς.
Αναζήτησα την Κυριακή Σπανού για να μάθω τους λόγους για τους οποίους επέλεξε το έργο αυτό. «Το επέλεξα γιατί ανέκαθεν το αγαπούσα και γιατί βρίσκω ότι αυτό το πνεύμα της ακαταμάχητης ελπίδας που το διαπνέει, συνομιλεί καίρια με την εποχή μας, μια εποχή απελπισίας και αποθάρρυνσης. Επίσης συνεχίζει έναν προβληματισμό πάνω σε έργα που αφορούν τη συζήτηση του γυναικείου λόγου από όπου κι αν εκφέρεται. Αυτό που με ενδιέφερε ήταν η αβάσταχτη μοναξιά του ανθρώπου –της Σεν Τε εδώ– που επιχείρησε όλες τις μεθόδους επιβίωσης, έτρεξε όλους τους δρόμους και απέτυχε. Εστησα ένα μετα-αποκαλυπτικό παραμύθι, χωρίς νατουραλισμό, χωρίς ρεαλισμό, χωρίς επικές κορόνες, αλλά με ένα στοχαστικό χιούμορ που αφήνει χώρο στη χαρά και τη σκέψη και συνομιλεί με τον Μπρεχτ καίρια νομίζω. Μάλιστα η Σεν Τε της δικής μας παράστασης, η Αμαλία Νίνου, είναι για μένα η Σεν Τε της γενιάς της κρίσης, είναι ένα κλαράκι μοναχό που αντιστέκεται».
Ο Μπρεχτ μπορεί να μην ήθελε οι θεατές να ταυτίζονται με τους ήρωες των έργων του, ούτε να επηρεάζει συναισθηματικά το κοινό, αλλά και μόνο η ήττα του καλού από τη βαριά μπότα του κακού στη σημερινή εποχή είναι αδύνατον να αφήσει κάποιον ασυγκίνητο. Κορυφαίο θεατρικό έργο «Ο καλός άνθρωπος του Σετσουάν», που φέτος το χαρήκαμε σε όλο το μεγαλείο του από το Θεσσαλικό Θέατρο.
