Ο κινηματογράφος ως ιστορικό τεκμήριο

Στην εποχή μας η εικόνα είναι παρούσα παντού. Είναι παρούσα στους υπολογιστές, στα tablets και τα κινητά. Είναι παρούσα στην τηλεόραση, στον κινηματογράφο, στις εφημερίδες και στα περιοδικά. Ζούμε στην εποχή της «αυτοκρατορίας» της εικόνας, όπως τονίζει και ο Ferro στο βιβλίο του «Κινηματογράφος και Ιστορία». Η εικόνα είναι το πρωταρχικό δομικό στοιχείο του κινηματογράφου, αλλά και το κεντρικό σημαινόμενο της κινηματογραφικής αφήγησης.

Συνεπώς οφείλουμε να ασχοληθούμε με την εικόνα σε κάθε ανάλυση που επιχειρούμε για τον κινηματογράφο. Σχεδόν αυτόματα μπορεί να τεθεί το ερώτημα αν οι εικόνες (κινούμενες και μη) μπορούν να αποτελέσουν ιστορική μαρτυρία για τον ιστορικό/ερευνητή. Ο ιστορικός Peter Burke υποστηρίζει ότι οι εικόνες αποτελούν σημαντική μορφή ιστορικής μαρτυρίας και ενθαρρύνει ιστορικούς για τη χρήση τέτοιου είδους μαρτυριών.

Μάλιστα συνεχίζει αναφέροντας ότι η χρήση των εικόνων ως ιστορικής μαρτυρίας έχει αρκετές δυσκολίες. Οι εικόνες από μόνες τους είναι βουβοί μάρτυρες. Ο κινηματογράφος είναι και αυτός εικόνα. Κινούμενη εικόνα. Επιχειρώντας μια αναδρομή στο παρελθόν του κινηματογράφου, θα βλέπαμε ανθρώπους που από τα πρώιμα χρόνια του πίστεψαν στην αξία του ως ιστορικού τεκμηρίου.

Πολύ νωρίς ο Πολωνός κινηματογραφιστής Bolesław Matuszewski διατύπωσε τον συλλογισμό ότι τα κινηματογραφικά ντοκουμέντα θα έπρεπε να φυλάσσονται λόγω της ιστορικής τους σημασίας. Τη σκέψη του την αποτύπωσε σε ένα φυλλάδιο με τον τίτλο «Μια νέα ιστορική πηγή» στις 25 Μαρτίου 1898 στο Παρίσι. Στο φυλλάδιο αυτό ο Matuszewski μιλάει για την ανάγκη ίδρυσης ενός κινηματογραφικού αρχείου. Λιγότερο γνωστός είναι ο Γερμανός Hermann Häfker, ο οποίος επίσης προέβλεψε στο βιβλίο του «Κινηματογράφος και διανοούμενοι» το 1915, την ανάγκη δημιουργίας κινηματογραφικών αρχείων.

Στην κοινωνική ιστορία, το παράδειγμα της ανθρωπολογικής ταινίας δείχνει πως το καινούργιο μέσο χρησιμοποιήθηκε από τις αρχές του εικοστού αιώνα και ύστερα για να δημιουργήσει ένα αρχείο με κοινωνικά ήθη. Οι ταινίες παρέχουν εικόνες σημαντικών γεγονότων του 20ού αιώνα. Για παράδειγμα, η μνήμη του Ολοκαυτώματος βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις κινηματογραφικές εικόνες. Από την απελευθέρωση των κρατουμένων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης μέχρι και τη γνώση μας για τον όλεθρο και τις καταστροφές που προκάλεσε η ρίψη της ατομικής βόμβας, όλες οι πληροφορίες προέρχονται εν μέρει από κινηματογραφικές ταινίες.

Οι ταινίες που χρησιμοποιούνται ως ιστορικά τεκμήρια δεν είναι μόνο τα ντοκιμαντέρ και τα επίκαιρα, αλλά όλες οι ταινίες. Οι ιστορικές ταινίες όπως και κάθε ταινία είναι ιστορικό τεκμήριο, αφού μας προμηθεύουν με μια πληθώρα εικόνων, νοοτροπιών μιας εποχής, αντανακλούν την πραγματικότητα της εκάστοτε εποχής. Ιστορικές πηγές μπορούν να είναι όχι μόνο οι ταινίες-ντοκουμέντα, αλλά και οι μυθοπλαστικές, ακόμη και οι ταινίες προπαγάνδας, που διαστρεβλώνουν εσκεμμένα την πραγματικότητα.

Και αυτό γιατί, παρ’ όλο που παρουσιάζουν ένα ατελές ή ελαττωματικό παρελθόν, προσφέρουν πολύτιμες μαρτυρίες, όπως για παράδειγμα τις εκδοχές της Ιστορίας που θεωρούνταν κατάλληλες στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης κοινωνίας και ιδεολογίας, μαρτυρώντας τις προκαταλήψεις και τα στερεότυπα των δημιουργών τους.

Οι κινηματογραφικές εικόνες και οι ήχοι του παρελθόντος δεν συνιστούν γενικώς και αορίστως «ιστορική ύλη». Αποτελούν τεκμήρια, όπως άλλωστε και τα γραπτά τεκμήρια. Τα κινηματογραφικά τεκμήρια αποκαλύπτουν ατομικές και ομαδικές συμπεριφορές, που χωρίς συγκεκριμένες εικόνες θα έμεναν άγνωστες. Είναι υλικό μνήμης, με βάση το οποίο κάθε εποχή ανασυνθέτει και συλλογιέται το παρελθόν της.

Ο κινηματογράφος έχει αποδειχθεί στην πράξη πως είναι το καλύτερο μέσο καταγραφής νοοτροπιών, ηθών, εθίμων, συμπεριφορών, ενδυμασιών κ.λπ. Το ίδιο ισχύει και για την αξιόπιστη καταγραφή των αλλαγών που συντελέστηκαν στα γεωγραφικά και αστικά τοπία εξαιτίας της ανθρώπινης δραστηριότητας, όπως είναι καταστροφή της υπαίθρου, η ανοικοδόμηση, η αρχιτεκτονική άλλων εποχών. Συνεπώς κάθε ταινία μπορεί να αξιοποιηθεί ως εργαλείο χρήσιμο στην ιστορική έρευνα και τη διατύπωση νέων ιστορικών ερωτημάτων εφόσον:

1. Αποτελεί αρχείο όχι μόνο για την ιστορία του ίδιου του κινηματογράφου, αλλά και για τα ιστορικά γεγονότα και την καθημερινή ζωή από τα τέλη του δέκατου αιώνα.

2. Εχοντας συλλάβει πολλές εικόνες του παρελθόντος αποτελεί «αποθήκη» της συλλογικής μνήμης.

3. Μπορεί να είναι σημαντική πηγή για ιστορικά γεγονότα του παρελθόντος.

4. Προσφέρει μαρτυρίες για όψεις του παρελθόντος και το κλίμα μιας εποχής.

5. Αποτελεί πηγή για την κοινωνική και την πολιτισμική ιστορία, καθώς συνδέεται με τις ιδέες, τις αξίες μιας κοινωνίας.

6. Αποτυπώνοντας διαφορετικές ερμηνείες για το παρελθόν και σε διαφορετικές περιόδους, αποτελεί πηγή για τις ποικίλες ερμηνευτικές θεώρησης και μέσο για την κατανόηση του παρελθόντος και των τρόπων σκέψης πάνω σε αυτό.

Από την άλλη, ορισμένοι ιστορικοί εκφράζουν αμφιβολίες για τη θεωρητική βάση του κινηματογράφου ως ιστορικής πηγής.

Πολλά είναι τα επιχειρήματα των ιστορικών που θεωρούν ότι το πάντρεμα του κινηματογράφου με την ιστοριογραφία είναι δύσκολο. Πιο συγκεκριμένα αναφέρουν:

1. Η σχέση του κινηματογράφου με την ιστορική πραγματικότητα παραμένει προβληματική, γιατί αυτός λειτουργεί με μεγάλη ελευθερία. Κινείται με άνεση μεταξύ θρύλου και Ιστορίας παραποιώντας ή επινοώντας γεγονότα, συγχέοντας τη χρονική ακολουθία και αλλάζοντας κάποιες φορές το τέλος ιστοριών.

2. Η Ιστορία στον κινηματογράφο είναι κατά κανόνα νόθη, γιατί ακόμη και τα πραγματικά γεγονότα εκλαϊκεύονται με υπεραπλουστευτικό τρόπο και ένας μεγάλος όγκος πληροφοριών πρέπει να καλυφθεί μέσα σε λίγο χρόνο. Συχνά οι κινηματογραφιστές δίνουν προτεραιότητα στο σκηνικό της εποχής και λιγότερη σημασία στη χρονολόγηση και την αφήγηση.

3. Πολλές φορές οι ταινίες εκφράζουν τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις των δημιουργών τους, συμβάλλοντας έτσι στη διαμόρφωση μιας εκλαϊκευμένης εκδοχής για την Ιστορία.

4. Η ιστοριογραφία διαφέρει από τον κινηματογράφο, γιατί οι ιστορικοί επιδιώκουν να χρονολογούν με ακρίβεια τα γεγονότα, υποβάλλουν τις πηγές σε αυστηρό κριτικό έλεγχο. Αντίθετα ο κινηματογράφος δίνει συνήθως μικρή σημασία στην ακρίβεια και την αυθεντικότητα και προτιμάει με τα μέσα που διαθέτει το άμεσο ζωντάνεμα της «πραγματικότητας» και τη δημιουργία εντυπώσεων στους θεατές ότι αυτό που βλέπουν στην ταινία είναι ρεαλιστικό.

Σε αντίθεση με ιστορικούς που διαφωνούν με το «πάντρεμα» του κινηματογράφου με την ιστοριογραφία, εμείς υποστηρίζουμε ότι η «οπτικοποίηση» του παρελθόντος έρχεται να προστεθεί στο οπλοστάσιο της ιστορικής αναπαράστασης και ερμηνείας και να τοποθετηθεί πλάι στις γραμμικού χαρακτήρα αφηγήσεις που χρησιμοποιούσαν μέχρι τώρα οι ιστορικοί.