Ο αιρετικός Αλντο Καπιτίνι

Το 1937 θα δημοσιευτεί στην Ιταλία ένα βιβλίο με τίτλο «Στοιχεία μιας θρησκευτικής εμπειρίας» του Αλντο Καπιτίνι (1899-1968). Το έργο ξέφυγε από τη μέγκενη της φασιστικής λογοκρισίας χάρη σε ένα πολύ χαρακτηριστικό γεγονός: όντας για το καθεστώς η θρησκεία κάτι το συντηρητικό, οι λογοκριτές θεώρησαν ότι δεν θα έπρεπε να περιέχει επικίνδυνες απόψεις.

Κι όμως, εξέφραζε μια οπτική του κόσμου βαθιά αντιφασιστική. Σε μια περίοδο που το καθεστώς επανέφερε τους δαίμονες του πολέμου, o συγγραφέας, εκκινώντας από πεποιθήσεις ελεύθερα θρησκευτικές, αναδείκνυε τις αξίες της μηβίας και της μησυνεργασίας με το καθεστώς, της ευθύνης και του μηψεύδους (όπως επέλεγε να γράφονται, χωρίς την παύλα) σε μια στιγμή θριάμβου της βίας, της αλαζονείας και της απουσίας κάθε ενδοιασμού. Tα «Στοιχεία» ήταν το πρώτο φιλοσοφικό κείμενο μιας από τις πλέον ξεχωριστές μορφές του ιταλικού 20ού αιώνα, ενός ανθρώπου που αφιέρωσε όλη τη ζωή του διακηρύττοντας τις αρχές της μηβίας και που δικαίως χαρακτηρίστηκε ο «Ιταλός Γκάντι».

Ο Καπιτίνι δεν υπήρξε ένας τυπικός διανοούμενος, αφού κινήθηκε πάντοτε κόντρα στο κυρίαρχο ρεύμα σε μια εποχή που αυτό δεν ήταν δίχως επιπτώσεις. Το 1929, μετά τις συμφωνίες μεταξύ καθεστώτος και Αγίας Εδρας, διαρρηγνύει τις σχέσεις του με την Καθολική Εκκλησία, κατηγορώντας την για συναλλαγές με τους τυράννους και ότι «προδίδει το Ευαγγέλιο», υπογραμμίζοντας πως άλλο η θρησκεία και άλλο ο θεσμός. Αρνήθηκε να γίνει μέλος του Εθνικού Φασιστικού Κόμματος, με συνέπεια να εκδιωχθεί από τη Σκουόλα Νορμάλε της Πίζας, αν και γνώριζε τις οικονομικές δυσκολίες που τον περίμεναν.

Ηταν από τους πρώτους που έθεσαν το ζήτημα των αντιρρησιών συνείδησης κατά τη δεκαετία του 1930. Υπό τη βαθιά επιρροή παραδειγμάτων όπως του αγίου Φραγκίσκου, του Γκάντι και του Τολστόι γίνεται χορτοφάγος και αρνείται κάθε μορφή βίας σε βάρος των ζώων. Κάθε γεύμα στο εστιατόριο του Πανεπιστημίου μετατρεπόταν σε πολιτική συγκέντρωση υπέρ της μηβίας σε αντίθεση με τη βία του καθεστώτος. Για τον Καπιτίνι η μησυνεργασία με το «κακό» που αντιπροσώπευε ο φασισμός έπρεπε να μετατραπεί σε ένα εποικοδομητικό πρόγραμμα και σε μια πολιτική και πνευματική αλλαγή, η οποία όφειλε να συντελεστεί δίχως αναβολή.

Στην εμπειρία αυτή θα έχει συνοδοιπόρο του τον Γκουίντο Καλότζερο και έτσι θα γεννηθεί το Φιλελεύθερο-Σοσιαλιστικό Κίνημα, που θα μπορούσε να θεωρηθεί μια «αίρεση» του φιλελευθερισμού. Την περίοδο εκείνη ο Καπιτίνι θα καταστεί ένα σημείο αναφοράς για πολλούς αντιφασίστες και για όσους αναζητούσαν ελπίδα σε μια περίοδο αποπροσανατολισμού και ταραχών. Λόγω της αντιφασιστικής δράσης του θα συλληφθεί και θα φυλακιστεί δύο φορές.

Ο Καπιτίνι όμως πήγε αντίθετα στο ρεύμα και μετά τον πόλεμο. Η άρνησή του να υιοθετήσει τις λογικές και τις πρακτικές των κυρίαρχων κομμάτων και να προσχωρήσει σε κάποιο από αυτά θα έχει αποτέλεσμα να μην κληθεί να συμμετάσχει στην Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης και στη Συντακτική Συνέλευση, παρ’ ότι ήταν μεταξύ των ελάχιστων που με θάρρος δεν είχαν συμβιβαστεί με τον φασισμό. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν και ώς τον θάνατό του αναπτύσσει έντονη πολιτική και παιδαγωγική δράση, επιχειρώντας να ενσταλάξει θρησκευτική πνευματική δύναμη σε ένα πρόγραμμα κοινωνικής μεταρρύθμισης.

Στην προοπτική αυτή θα ιδρύσει –μεταξύ άλλων– τα Κέντρα Κοινωνικού Προσανατολισμού (ένα πείραμα άμεσης δημοκρατίας και αποκέντρωσης της εξουσίας), τα Κέντρα Θρησκευτικού Προσανατολισμού (όπου εκφραζόταν ελεύθερα η θρησκευτικότητα καθενός, ενισχυόταν η γνώση θρησκειών διαφορετικών από την καθολική και προωθούνταν μια κριτική προσέγγιση του καθολικισμού), την Ιταλική Χορτοφαγική Εταιρεία και θα πρωταγωνιστήσει σε μια σειρά πρωτοβουλιών υπέρ των αντιρρησιών συνείδησης, μιας ανοιχτής μη δογματικής θρησκείας, της μεταρρύθμισης και της υπεράσπισης του λαϊκού κράτους και του δημόσιου σχολείου από την ανάμειξη της Εκκλησίας.

Το 1955 το έργο του «Ανοιχτή θρησκεία», όπου διατύπωνε με καθαρότητα τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του, θα μπει στον «Κατάλογο των απαγορευμένων βιβλίων» του Βατικανού, ενώ τα επόμενα χρόνια η ένταση μεταξύ των δύο πλευρών θα κορυφωθεί, καθώς επέκρινε τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία ότι αρνούνταν τον διάλογο στο όνομα μιας θρησκείας θεμελιωμένης στη διαίρεση των ανθρώπων και σε μια αυταρχική λογική διαποτισμένη από ένα πνεύμα κλειστότητας που οδηγούσε στη δημιουργία ενός πλήθους καταδικασμένου στην ανωριμότητα.

Μία από τις κορυφαίες στιγμές της δράσης του υπέρ της ειρήνης θα είναι η πορεία Περούτζια-Ασίζη (Σεπτέμβριος 1961), όταν χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά η πολύχρωμη σημαία της ειρήνης, σύμβολο μηβίαιης αντίστασης σε κάθε πόλεμο. Σε όλες αυτές τις κινήσεις είναι δυσδιάκριτα τα όρια μεταξύ πολιτικής και θρησκείας, διαπαιδαγώγησης και φιλοσοφίας, ηθικής και οικονομίας: η μεταρρυθμιστική ώθηση αφορά τον κοινωνικό και πνευματικό κόσμο στην ολότητά του.

Ο Αλντο Καπιτίνι υπήρξε ένας «ανώμαλος πρωταγωνιστής» της ιταλικής πνευματικής και πολιτικής σκηνής του 20ού αιώνα και κυρίως μια προσωπικότητα πολλών αιρέσεων· σε όλη του τη ζωή αρνήθηκε να υποταχθεί στην εξουσία, δίχως αυτό να μειώσει την προσήλωσή του στην κοινωνία και στο συλλογικό· αγωνίστηκε για την πνευματική και πρακτική ελευθερία και για το δικαίωμα να έχουν όλοι πρόσβαση στη λήψη αποφάσεων· αμφισβήτησε όχι μόνο τη βία και τις αδικίες, αλλά και τους βίαιους τρόπους καταπολέμησής τους· πρότεινε τη θρησκευτική πεποίθηση ως μέθοδο να αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα στη δυνατότητά τους να είναι διαφορετικά.

Θρησκευόμενος δίχως εκκλησία, θιασώτης μιας νέας και ρηξικέλευθης αντίληψης της θρησκείας και απόδειξη ότι είναι δυνατή μια θρησκευτικότητα διαφορετική από την καθολική και συμβατή με τη λαϊκότητα, υποστηρικτής της ανοιχτότητας απέναντι στις κλειστότητες του ολοκληρωτισμού και των ιδεολογιών, πολέμιος του καταναλωτισμού, ολικός πασιφιστής εναντίον του μιλιταρισμού και του ιμπεριαλισμού, στρατευμένος πολιτικός δίχως κόμμα, ζηλωτής του δικαιώματος στη ζωή των μη ανθρώπινων πλασμάτων, επιχείρησε να δημιουργήσει κινήματα σε θέση να εμπνεύσουν την ευρύτερη συμμετοχή και να μην περιορίζονται στην αντικατάσταση της παλιάς ολιγαρχίας από μια καινούργια, κινήματα ανοιχτού και όχι ιεραρχικού χαρακτήρα με έμφαση στην αμοιβαιότητα, στον ελεύθερο και απροκατάληπτο διάλογο, δίχως κοινωνικές, οικονομικές, θρησκευτικές διακρίσεις.

Οπως θα γράψει στο ημερολόγιό του ο σοσιαλιστής Πιέτρο Νένι: «Πέθανε [19 Οκτωβρίου 1968] ο καθηγητής Αλντο Καπιτίνι… Οπαδός της μηβίας, ήταν πάντα πρόθυμος να υπερασπιστεί την ελευθερία και τη δικαιοσύνη… Μου λένε ότι στην Περούτζια ήταν απομονωμένος και τον θεωρούσαν κάπως ιδιόρρυθμο. Υπάρχει πάντα μια δόση ιδιορρυθμίας στο να πηγαίνεις ενάντια στο ρεύμα και ο Αλντο Καπιτίνι είχε πάει ενάντια στο ρεύμα την εποχή του φασισμού όπως και στη μεταφασιστική εποχή. Ισως υπερβολικό για μία μόνο ζωή, αλλά όμορφο».

*Διδάκτωρ Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων