Για τα ψεύδη της οικονομικής «Επιστήμης»

Η «οικονομία», ως αυτόνομο -περισσότερο πολιτικό- φιλοσοφικό σύστημα-ρεύμα (όχι όμως και ως αυτόνομη θετική οικονομική επιστήμη, J.-Cl. Michéa, 2006), είναι δημιούργημα του κεφαλαιοκρατικού κόσμου του 18ου αιώνα και ιδίως των εμποριοκρατών (ως «πολιτική οικονομία», όπως την κριτίκαρε ο Μαρξ, βλ. παρακ.), και αντικατοπτρίζει τη δική του ιδεολογική αναπαράσταση του κόσμου (Chr. Chavagneux, Altern. Econom., no 344/2015, Φ. Τερζάκης 2012).

Ας σημειωθεί ότι, κατά τον Α. Στρίντμπεργκ, η οικονομία είναι η επιστήμη που επινοήθηκε από τους κυρίαρχους εις βάρος της κατώτερης τάξης (βλ. επίσης, S.Latouche, 2005). Ετσι η (κυρίαρχη) οικονομία συμβαδίζει και «συνεργάζεται» με την καθεστηκυία-κυρίαρχη τάξη απηχώντας και εφαρμόζοντας τις επιθυμίες της.

Υπάρχει όμως και άλλη οικονομία (ή και οικονομίες), όπως θα δούμε και στη συνέχεια, που απηχεί τα συμφέροντα και τις ανάγκες των κατώτερων τάξεων αλλά και τα συλλογικά και κοινά συμφέροντα. Ιστορικά, τέλος, η οικονομία ως αυτόνομο σύστημα και μετέπειτα «επιστήμη» εμφανίστηκε όταν «προοικονομικές» και αξιοχρησικές μορφές συνεργασίας/συνεργατικότητας και αμοιβαιότητας, αλλά και χαριστικότητας, εξέλιπαν.

Η σύγχρονη νεοκλασική -και κυρίαρχη σήμερα ως συμβατική/τυπική- οικονομική θεωρία, με έντονα τα χαρακτηριστικά αυτο-αναφορικότητας και ταυτο-λογικής, υφίσταται τα τελευταία χρόνια έντονη και πολύπλευρη απομυθοποιητική κριτική (βλ. H. Défalvard, 2015) με αμφισβήτηση ακόμα και της επιστημονικότητάς της: είναι πράγματι η οικονομία επιστήμη;

Οι αληθινές αγορές είναι αυτές της οικονομικής θεωρίας; Το νόμισμα είναι ουδέτερο; Η αξία ενός εμπορεύματος θεμελιώνεται μόνο στη χρησιμότητά του (η οποία είναι δημιούργημα των εμπορευματικών σχέσεων, A. Orléan, 2014, Μ. Mazzucato, 2021); Δηλαδή η αξία προκύπτει μόνο από την τιμή που έχουν στην αγορά τα αγαθά και οι υπηρεσίες; Δεν υπάρχει (αξιακή) διαφορά ανάμεσα σ’ αυτούς που, κατά τον Θ. Βέμπλεν, παράγουν αξία και σ’ αυτούς που κερδίζουν στην αγορά «εξορύσσοντας αξία», ιδίως μέσω της «αρπακτικής χρηματιστικοποίησης»;

Είναι το (ποσοτικό) ΑΕΠ και η μεγέθυνση δείκτες αληθούς -ποιοτικής- ευημερίας (ευζωίας); Τα άτομα εμφορούνται μόνο από (οικονομικά) συμφέροντα ή, αντίθετα, είναι διατεθειμένα να υποστούν προσωπικές απώλειες για να υπηρετήσουν το συμφέρον της ομάδας ή της κοινότητας όπου ανήκουν (Κ. Basu, 2017);

Η αγορά είναι ο μόνος κόσμος ή υπάρχουν -πράγμα που το βλέπουμε- και άλλες σχέσεις ανταλλαγής (αλληλεγγύης και συνεργατικότητας, αμοιβαιότητας, ακόμα και χαριστικότητας κ.λπ.); Μήπως τελικά ήλθε ο χρόνος, όπως υποστηρίζει από οικολογική αφετηρία ο B. Latour (2021), να εκθεμελιωθούν τα οικονομικά δόγματα και να απαλλαγούμε πλήρως από την οικονομία;

Στον αντίποδα, μια άλλη οικο-οικονομική, οικο-κοινωνική, αλλά και πλουραλιστική και διεπιστημονική οικονομική προσέγγιση (Γ. Χατζηκωνσταντίνου, 1998, E. Laurent, 2016, Th. Porcher, 2018, Altern. Economiques, no 408/2021) στρέφεται, μεταξύ άλλων, κατά της αντίληψης της ορθολογικής συμπεριφοράς των δρώντων, ενσωματώνοντάς την στις γενικότερες κοινωνικές σχέσεις, κατά του homo economicus, ο οποίος δεν συνιστά την αληθινή φύση -τουλάχιστον όχι τη μοναδική- του ανθρώπου (Ντ. Κοέν, 2013) αφού δίπλα του /εντός του υπάρχουν και ο homο benignus, ο homo donatus και ο homo empaticus-, κατά της κυρίαρχης αντίληψης του νομίσματος ως οικονομικού απλώς εργαλείου ανταλλαγής χωρίς πολιτικό-κοινωνικά χαρακτηριστικά και προβάλλοντας εμπόδια πάσης φύσεως σε άλλα εναλλακτικά, τοπικά και κοινωνικά νομίσματα, κατά της απελευθέρωσης της χρηματοοικονομίας και της αστάθειας των αγορών της, κατά της κλασικής έννοιας της οικονομικής αξίας κ.ά.

Με την πανδημία της Covid-19, μάλιστα, αμφισβητήθηκαν και συγκλονίστηκαν θεμελιακά οι παραδεδεγμένοι γενικοί και «μπρούτζινοι» νόμοι και αλήθειες-πυλώνες, αλλά και οι βασικοί συλλογισμοί αυτής της πειθαρχίας στην κυρίαρχη συμβατική εκδοχή της (R.Boyer, 2020). Ιδίως αχρηστεύτηκε όλη η δολοφονική ρητορική του νεοφιλελεύθερου δόγματος σχετικά με τον έλεγχο των ελλειμμάτων και του δημοσίου χρέους των κρατών, «ανοσιουργήματα» που τώρα αίφνης δεν είναι τέτοια ή μάλλον είναι και καλοδεχούμενα ως θεραπευτικά (Vive la dette!, Altern. Econom. no 411/2021).

Η αναγκαιότητα του «τελευταίου σωτήρα» (κράτους) για τη στήριξη της οικονομίας, των συστημάτων υγείας και της κοινωνικής συνοχής εξοβέλισε (προσωρινά) το δόγμα της αυτορύθμισης της (ιδιωτικής και «ελεύθερης») αγοράς.

Ετσι κατέρρευσε ο μύθος, μεταξύ άλλων, που άλλωστε ποτέ δεν επαληθεύτηκε, ότι η μαζική δημιουργία χρήματος (πιο γρήγορα από την οικονομική δραστηριότητα) τροφοδοτεί τον πληθωρισμό, την πτώση της αγοραστικής δύναμης και της μεγέθυνσης. Η τελευταία ποσοτική χαλάρωση διέψευσε και αυτόν τον μύθο (Ο έλεγχος του πληθωρισμού -λιτότητα- έμεινε στα χαρτιά, Δ. Καρέλλας, 2021).

Ο πληθωρισμός ήταν πάντα πρωτίστως ένα σύνθετο κοινωνικό και πολιτικό φαινόμενο. Στις αμφισβητήσεις των αληθειών αυτής της ορθόδοξης «επιστήμης» – «αθώας απάτης», όπως την έχει αποκαλέσει ο J. Κ. Galbraith, 2006, προστίθενται: το φαινόμενο του δανεισμού με αρνητικά επιτόκια, ο ρόλος του χρηματιστηρίου που αφαιρεί σήμερα περισσότερο χρήμα από την οικονομία απ’ όσο προμηθεύει τις επιχειρήσεις με κεφάλαια (αφού αυτές αγοράζουν μαζικά τις ίδιες τους τις μετοχές), η μείωση των εργοδοτικών εισφορών (που υποτίθεται ότι δημιουργεί θέσεις απασχόλησης) (Altern. Economiques, no 404/2020), όπως και η αναπόφευκτη και αναγκαία (αρχικά;) αποδεκτή αύξηση της ανισότητας που γεννά το φετίχ της οικονομικής μεγέθυνσης, σύμφωνα με το χιμαιρικό θεώρημα–καμπύλη του Σ. Κούζνετς. Ωστόσο όχι μόνο βλέπουμε σε τι πρωτοφανή ύψη χωρίς προηγούμενο έχουν φτάσει οι ανισότητες, αλλά και ο ίδιος ο Σ. Κούζνετς αμφέβαλλε τόσο για την άνευ όρων οικονομική μεγέθυνση, όσο και για την καμπύλη του…

Η οικονομική «επιστήμη», ιδίως αφότου μαθηματικοποιήθηκε, έχει τόσο αποκοπεί από τις υπόλοιπες ανθρωπιστικές επιστήμες που γίνεται μέρα με τη μέρα ανίκανη να αποτυπώσει τη σύνθετη πραγματικότητα, η οποία δεν γνωρίζει στεγανά. Οπως λέει ο P. Krugman, οι δεσπόζοντες «οικονομολόγοι χρησιμοποιούν τα γεγονότα όπως οι μεθυσμένοι τις κολόνες φωτισμού: για να τα υποστηρίξουν και όχι για να τα φωτίσουν». Παρ’ όλα αυτά, όπως τόνιζε ο Κ. Μαρξ, η αλήθεια των εγχειριδίων προσπαθεί να επιβληθεί στην αλήθεια της πραγματικότητας, παρόλο που αυτή δεν αποτυπώνεται σ’ εκείνα. Οι υποτιθέμενοι νόμοι της οικονομίας (π.χ. προσφοράς και ζήτησης σ’ ένα καθεστώς ισορροπίας και ορθολογικότητας, Κ. Μελάς, 2013) «δεν συνιστούν αυθεντικούς νόμους της φύσης όπως αυτοί της φυσικής∙ δεν περιγράφουν το είναι αλλά αυτό που θα μπορούσε να είναι υπό ορισμένες συνθήκες» και οι οικονομολόγοι δεν στοχεύουν στην κατανόηση των γεγονότων ως έχουν (A. Orléan, 2014), ούτε έχουν να πουν κάτι για τους σκοπούς σε σχέση με τα (αποτελεσματικότερα–αποδοτικότερα) εργαλεία-μέσα που μελετά ο τομέας τους.

Ακόμα κι αν η οικονομική θεωρηθεί νεότευκτη επιστήμη, δεν έχει εξαγάγει ποτέ κανένα (παραδοσιακά και επιστημολογικά) επιστημονικό νόμο (όπ. παρ.). Οι οικονομολόγοι ως «αρχιτεχνίτες» προσαρμόζουν την πραγματικότητα στα πρότυπά τους (όπ.παρ.) και την υποτιθέμενη ορθολογικότητά τους με τα εκάστοτε συμφέροντα (των αγορών).

Ετσι κι αλλιώς πάντως όλες οι οικονομικές έννοιες, όποια και αν είναι η υποτιθέμενη επιστημονικότητά τους, είναι διανοητικές κατασκευές, ιστορικά και κοινωνικά καθορισμένες και χρησιμοποιούνται συχνά για την προώθηση αντιλήψεων, αξιών και συμφερόντων. Το ζητούμενο και κρίσιμο είναι σε ποια πολιτική επιλογή -αλλά και από ποίους; και πώς;-, εντάσσονται.

Είναι αλήθεια ότι όλο και πιο πολλοί σήμερα (μεταξύ αυτών π.χ. Th. Piketty) υποστηρίζουν ότι η οικονομία δεν είναι μια αντικειμενική επιστήμη. Η οικονομία είναι πολιτική, αλλά αποκομμένη από την κοινωνία και την πολιτική οικονομία τού εμείς και των αναγκών (βλ. Κ. Τσουκαλάς, 2014).

Αλλά και η πολιτική οικονομία, με την εμφάνιση του νεοφιλελευθερισμού και του οικονομισμού αλλά και των κρίσεων, εξαφανίστηκε από το λεξιλόγιο και τη διακυβέρνηση. Οπως γράφει Λ. Φεραγιόλι (2013) δεν υφίσταται πλέον η δημόσια και πολιτική διακυβέρνηση της οικονομίας, αλλά η ιδιωτική οικονομική και χρηματιστική και η «αγοραία»(venal) θα λέγαμε και όχι απλώς αγορακεντρική διακυβέρνηση της πολιτικής.

Οποιαδήποτε προβληματική σχετικά με την προοπτική (επαν)ένταξης της οικονομίας στην κοινωνία ως οικο-κοινωνική επιστήμη και «επιστήμη της ζωής»-βιοοικονομία (N. Georgescu–Roegen), που να ικανοποιεί οικο-ορθολογικά πρωτίστως τις βασικές-βιοτικές ανάγκες, θα πρέπει να κατατείνει στην απ-αξίωση και αποδόμηση των κυρίαρχων εννοιών και σημασιών (συμβολοποιημένων πλέον μέσα από τα κυρίαρχα δίκτυα γνώσης και διάδοσης) του ισχύοντος καθεστώτος του παγκοσμιοποιημένου, νεοφιλελεύθερου, και χρηματιστικού καπιταλισμού, έτσι ώστε να αποτρέπεται ή να αμφισβητείται η «υποδοχή» και αποδοχή του ως «κανονικού» και «φυσικού».

Η απ-αξίωση θα πρέπει να αμφισβητεί τις ίδιες τις έννοιες του πλούτου και της μεγέθυνσης, κατηγορίες, μεγέθη και αξίες που (πρέπει να) είναι τα κύρια ζητούμενα και αντικείμενα της κριτικής. Επί πλέον μια τέτοια οικο-κοινωνική και βιοτική οικονομία θα πρέπει να εγγράφεται στον αντίποδα της παγκοσμιοποιημένης και παγκοσμιοποιητικής χρηματιστικής οικονομίας, εύθραυστης όπως αποδεικνύεται σήμερα, επικεντρωνόμενη σε μικρο-βιοχωρο-τοπική κλίμακα/αγορά με βάση τον δήμο, με νέους/εναλλακτικούς οικο-κοινωνικούς, συνεργατικούς/αυτοδιαχειριστικούς και κοινούς (αντι)θεσμούς και εργαλεία παραγωγής διανομής και κατανάλωσης (π.χ. τοπικά νομίσματα, μορφές τοπικής συλλογικής χρηματοδότησης, τοπικές-δημοτικές συνεταιριστικές τράπεζες, εναλλακτικές-άμεσες μορφές αγοραπωλησίας αγαθών κ.ά.) και σε νέο αξιακό και θεσμικό πολιτικό περιβάλλον, με κύριο χαρακτηριστικό την αμεσοσυμμετοχική δημοκρατία σε όλα τα επίπεδα.

* Ομ. καθηγητής Πανεπ. Πατρών