Η δημόσια συζήτηση για τον υποχρεωτικό εμβολιασμό

Επιτέλους, διεξάγεται και στη χώρα μας ένας ανοιχτός και ανεξουσίαστος δημόσιος διάλογος για τη χρησιμότητα του υποχρεωτικού εμβολιασμού, για να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά η πανδημία. Σ’ αυτόν τον διάλογο συμμετέχουν όχι μόνον οι ειδικοί επιστήμονες, όπως είναι οι επιδημιολόγοι και οι λοιμωξιολόγοι, αλλά επιστήμονες από ολόκληρο το φάσμα των κοινωνικών επιστημών: νομικοί, κοινωνιολόγοι, πολιτικοί επιστήμονες, στοχαστές και διανοούμενοι κ.ά.

Το επιστημολογικό, αλλά και ταυτόχρονα το πολιτικό ενδιαφέρον (Interesse) όλων συνοψίζεται στη μέριμνά τους να εξασφαλιστεί το απαιτούμενο ποσοστό του εμβολιασμένου πληθυσμού (κατά τους ειδικούς αυτό ανέρχεται στο 80%), για να ξαναζήσουμε ως κοινωνία σε συνθήκες κανονικότητας.

Από τις δημόσιες παρεμβάσεις ξεχωρίζω τρεις που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Και οι τρεις εισηγούνται (προτείνουν) τον υποχρεωτικό εμβολιασμό για το σύνολο του πληθυσμού και είναι οι εξής: 1. του Μιχάλη Σταθόπουλου: «Οι πολίτες έχουν όχι μόνον δικαιώματα, αλλά και υποχρεώσεις», («Τα Νέα», 24-25 Ιουλίου 2021) 2. του Νίκου Μουζέλη: «Εμβολιασμοί και δικαιώματα», («Τα Νέα», 24-25 Ιουλίου 2021) και 3. του Αντώνη Ρουπακιώτη: «Υποχρεωτικός εμβολιασμός: μεταξύ πρόβλεψης και επιβολής», («Η Εφημερίδα των Συντακτών», 24-25 Ιουλίου 2021). Και οι τρεις αυτοί κορυφαίοι εκπρόσωποι της κοινής γνώμης (αυτός ο χαρακτηρισμός είναι απόρροια του διανοητικού και πολιτικού έργου τους) συμφωνούν στην υποχρεωτικότητα του καθολικού εμβολιασμού, χωρίς, εννοείται, να εφαρμοστούν μέθοδοι εξαναγκασμού.

Αφού δηλώσω ότι συμφωνώ και εγώ με την υποχρεωτικότητα του εμβολιασμού, θα ήθελα να διατυπώσω μερικές διαφοροποιημένες απόψεις σχετικά με το υπό εξέταση ζήτημα. Κατ’ αρχάς, οι υπερασπιστές του υποχρεωτικού εμβολιασμού χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: η πρώτη θέτει ως θεμέλιο τα πρωτεία του γενικού συμφέροντος, της υγείας του ανθρώπου έναντι των ατομικών ελευθεριών του ατόμου. Η δεύτερη άποψη υποστηρίζει ότι η διαλεκτική διαμάχη ανάμεσα στη δημόσια υγεία και τον αυτοπροσδιορισμό του ατόμου κρίνεται με βάση τον κανόνα της αναλογικότητας.

Εάν ο υποχρεωτικός εμβολιασμός στο σύνολο του πληθυσμού καταστεί νόμος του κράτους, αυτό θα σημαίνει δύο πράγματα: πρώτον ότι η ύψιστη κατάκτηση του ανθρώπινου πολιτισμού εδώ και δύο αιώνες εντάσσεται σε «καθεστώς εξαίρεσης». Ποια είναι αυτή η πολιτική κατάκτηση; Πρόκειται για την αυτονομία και τον αυτοπροσδιορισμό του ανθρώπου ως ατόμου σε μια κοινωνία ποικιλώνυμων ετεροπροσδιορισμών.

Ο Νίκος Μουζέλης γράφει για το κοινωνικό πλαίσιο εντός του οποίου λαμβάνει χώρα μια κοινωνική πράξη. Και ενώ παραδέχεται ότι η γνώση και πράξη στην περίπλοκη και πολύπλοκη κοινωνία της εποχής μας δεν λειτουργούν ως «μηχανές» γενίκευσης και καθολίκευσης των πολιτικών αποφάσεων, προτείνει τον υποχρεωτικό εμβολιασμό του πληθυσμού. Επιπροσθέτως, επικαλείται την καντιανή κατηγορική προσταγή για να θεμελιώσει την υποχρεωτικότητα του εμβολιασμού.

Εδώ θα πρέπει να επισημάνω ότι το καντιανό πρόσταγμα δεν είναι κοινωνικό συμβόλαιο, στο πλαίσιο του οποίου θα μπορούσαν οι ομιλητές της επικοινωνιακής κοινότητας να βρουν κοινούς τύπους κοινωνικής συνύπαρξης. Είναι ηθικο-κανονιστικό πλαίσιο, το οποίο περιγράφει τους όρους της κοινωνικής συνύπαρξης.

Στις σκέψεις των Μιχάλη Σταθόπουλου και Νίκου Μουζέλη διακρίνει κανείς ένα ορθολογικό αίτημα, το οποίο μπορεί να διατυπωθεί ως εξής: η σύγχρονη πολιτική κοινωνία μπορεί να εντάξει στην πολιτική δομή και λειτουργία της το παραδεδομένο κανονιστικό πλαίσιο της νεωτερικότητας!

Σ’ αυτήν τη θεωρητικο-πολιτική απαίτησή τους απαντώ ότι η διάκριση ανάμεσα στο «είναι», τη δεδομένη κατάσταση της κοινωνίας, και στο κανονιστικό επίπεδο αναδημιουργίας του ανθρώπινου κόσμου δεν μπορεί να επισυμβεί τώρα στην εποχή της πανδημίας. Η διαλεκτική σχέση είναι και δεόντως δομική συνθήκη της νεωτερικότητας.

Συμπερασματικά: η αυτονομία του ατόμου είναι το ύψιστο και κορυφαίο πολιτικό δημιούργημα του ανθρώπινου πολιτισμού κατά τους δύο τελευταίους αιώνες. Πρόκειται για την απόλυτη και ανεξαργύρωτη πολιτική οντότητα της οικουμένης. Αυτή την οντότητα τη δημιούργησε ο Διαφωτισμός ως φιλοσοφικό πρόγραμμα και ως κοινωνικό κίνημα. Επιπλέον, όσοι υποστηρίζουμε να υιοθετηθεί νομοθετική ρύθμιση για τον καθολικό υποχρεωτικό εμβολιασμό δεν θα πρέπει να αγνοούμε ότι αυτό θα έχει συνέπειες για την αυτοεικόνα της πολιτικής κοινωνίας. Θα είναι αυτή φιλελεύθερη ή θα διολισθαίνει προς τον αυταρχισμό;

* Kαθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης