Δύο θάνατοι: του Σάμη και των βιβλίων

Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά. Το βιβλίο είναι εμπόρευμα ή κάτι άλλο; Εδώ, ξεχάστε ότι υπάρχει μία και ορθή απάντηση. Από τον πηλό και τις περγαμηνές στους κλάδους χαρτοπολτού και χαρτιού και, από εκεί, στο ανακυκλωμένο χαρτί, από τους βιβλιοπώλες και τους μονοπωλιακά ανταγωνιστικούς εκδότες μέχρι τους ολιγοπωλιακούς πιστωτές και ρευστοποιητές περιουσιακών στοιχείων, και από τον κόσμο των δημιουργών (συγγραφείς, ποιητές, στοχαστές και μεταφραστές) μέχρι τους αναγνώστες των βιβλίων (καταναλωτές-χρήστες), υπάρχουν πολλοί ενδιάμεσοι κοινωνικοί χώροι που θα έδιναν αποκλίνουσες απαντήσεις για το «τι είναι ένα βιβλίο». Χώροι κατοχύρωσης δικαιωμάτων, διανομής και εμπορίου, διαφήμισης. Κι άλλοι, ολωσδιόλου άγνωστοι.

Οι κόσμοι της πειθάρχησης στον βιβλιολογικό κανόνα, των μυστικών της τυπογραφίας (της γραμματοσειράς, της ταυτότητας, της στιγμής, της κεφαλίδας, της σπάσας, του κοψίματος, της κουτσής αράδας και του διάστιχου, του κοσμήματος, του κολοφώνα, του εξώφυλλου, του οπισθόφυλλου και του αυτιού, της διόρθωσης και επιμέλειας, της βιβλιοδεσίας κ.ά.). Σε αυτούς τους άγνωστους κόσμους ανασαίνουν πολλοί Σάμηδες Γαβριηλίδηδες.

Ο εκδότης Σάμης Γιαβριηλίδης ήταν άτυχος. Μέχρι την τελευταία του στιγμή, πάλεψε για να αντιστρέψει την οικονομική κατάσταση. Αν ζούσε, ίσως και να τα κατάφερνε. Και βεβαίως, στην εκδοτική πιάτσα ήταν ένας αναγνωρίσιμος κρίκος των επάλληλων κόσμων του βιβλίου –κυρίως μιας παρέας ποιητών– που μαζεύονταν στην οδό Μαυρομιχάλη, πριν στηθεί το Poems n’ Crimes. Οι «Εκδόσεις Γαβριηλίδη» ήταν σπίτι πολλών δημιουργών και ο Σαμίκος ένας καλός οικοδεσπότης.

Οι δύο ταυτόχρονοι θάνατοι, του Σάμη και των «Εκδόσεων Γαβριηλίδη», προκάλεσαν σοκ. Και όλα πήραν τον νομικό δρόμο τους. Αλλά η συνέχεια ήταν που ενόχλησε περισσότερο. Η απόλυτη ανακολουθία μεταξύ δαπάνης που καταβάλλουν οι τράπεζες για την προβολή της «εταιρικής κοινωνικής ευθύνης» τους και της πραγματικής θεσμικής κοινωνικής ανευθυνότητας και αναισθησίας τους: πολτοποίησαν τα βιβλία που βρήκαν στου Γαβριηλίδη επειδή, νομικά, έτσι όφειλαν να πράξουν. Η φρίκη που νομίζαμε ότι ήταν πίσω μας ξαναγύρισε: μνήμες Μεσαίωνα, 4ης Αυγούστου του Μεταξά και των ναζιστικών τελετουργικών πυρών καταστροφής των βιβλίων.

Για να καταλήξουμε στις παραμέτρους ύπαρξης και λειτουργίας μιας εκδοτικής επιχείρησης στην Ελλάδα του 21ου αιώνα. Ξεχωρίζει η αδιαφορία για το βιβλίο στην ευρωπαϊκή χώρα που αδυνατεί να συγκροτήσει και να εφαρμόσει ένα εθνικό σχέδιο για τις δημόσιες βιβλιοθήκες. Με το παράδοξο της τελευταίας θέσης ανάμεσα στις χώρες της Ενωσης στις δαπάνες των νοικοκυριών για βιβλία και τη σαφώς καλύτερη θέση του χρόνου που αφιερώνουν οι Ελληνες στην ανάγνωση βιβλίων, τα βιβλία του Γαβριηλίδη άξιζαν μια δεύτερη οικονομικά και, κυρίως, κοινωνικά επωφελή ευκαιρία. Ούτε αυτό μπόρεσε να γίνει. Μόνο ντροπή.