Η 11η Θέση, λίγο αλλιώς

Πόση κοινωνική αλλαγή αντέχουμε; Είναι ένα ζήτημα. Ομως, τι αλλάζει; Πού πάει η αλλαγή; Ο 21ος αιώνας κυλάει πυκνός, τραυματικός, ελάχιστα διδακτικός, με πολλές μεταβολές. Ανέδειξε πολλά προβλήματα, αλλά η τάση των ολοένα αλληλοδιαδεχόμενων και βαθύτερων αλλαγών συνεχίζεται.

Η τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου, ο πόλεμος του Κόλπου, η οικονομική ύφεση του 2008-09 και ο κλονισμός του χρηματοπιστωτικού συστήματος, η κρίση χρέους στην ευρωζώνη, η διαχείρισή της, το χρέος της ελληνικής οικονομίας και η χαμένη δεκαετία, η ματαίωση της «αραβικής άνοιξης», ο εμφύλιος στη Συρία και το προσφυγικό, το Brexit, ο τραμπισμός στις ΗΠΑ, η άνοδος της Κίνας, ο αναθεωρητισμός του Ερντογάν κ.λπ. προκαλούν αλλαγές.

Οπως και η κλιματική αλλαγή, ο Covid-19 προκάλεσε αλλαγές. Μάλιστα, σε σχέση με την ιστορικοκοινωνική εμπειρία των προηγούμενων πανδημιών, έδειξε και επαναλαμβανόμενα μοτίβα. Αιφνιδιασμούς που δεν θα ’πρεπε, άδικους αποκλεισμούς, έντονα ταξικό πρόσημο, συνωμοσιολογίες, εθνικισμούς, μερκαντιλισμούς (στην αντιμετώπιση ενός ιού που είναι αδιάφορος για την εθνικότητα και τη γεωγραφία κ.ο.κ.). Για παράδειγμα, ως προς την πανδημία, ο «Ecomomist», όπως και ο ΠΟΥ, ήταν ξεκάθαρος: «Εάν δεν φτάσουν επαρκείς ποσότητες εμβολίων στις φτωχότερες χώρες, υπάρχει κίνδυνος να επαναληφθούν και αλλού οι τραγικές σκηνές που εκτυλίσσονται τώρα στην Ινδία. Θα έχουμε πρόσθετα εκατομμύρια θανάτων». Σύμφωνα με τις μετρήσεις του περιοδικού, ο Covid-19 έχει ήδη σκοτώσει 7,1-12,7 εκατομμύρια. Πιθανότατα ο πραγματικός αριθμός να είναι μεγαλύτερος από αυτόν που δηλώνουν οι εθνικές Αρχές. Και μιλάμε για ανθρώπους που θα ζούσαν με διαφορετικές συνθήκες.

Στη μεταδημοκρατία της Ελλάδας, η κυβέρνηση θέλει οπωσδήποτε να παρουσιάσει «θετική ατζέντα» εφ’ όλης της ύλης. Ουδέν μεμπτόν. Αλλά η «κουλτούρα του επιχειρείν» είναι μάλλον αυτή που περιέγραψε ο εφοπλιστής Λασκαρίδης. Και η ιδέα του κράτους ως φέουδο των κυβερνώντων, καμία -έως ελάχιστη- σχέση έχει με τη δημοκρατία. Επιπλέον, το πρόβλημα των ματαιώσεων της κυβερνητικής προκοπής το περιγράφει ο Σοφοκλής: «Ουκ εξάγουσιν καρπόν οι ψευδείς λόγοι». Τα χονδροειδή ψέματα έχουν όρια. Θέλουν πολιτισμό με σκουπίδια και χορηγίες ιδρυμάτων. Περιφέρουν τη χώρα ωσάν να είναι «Χωριό Ποτέμκιν». Ο ακραίος συντηρητισμός τους καταπίνει τον νόθο φιλελευθερισμό. Χρησιμοποιούν υποδείγματα που δεν έχουν σχέση με την πραγματικότητα. Θέλουν ανάπτυξη με υπερχρέωση. Θέλουν τουρισμό, ξέροντας ότι δεν έχουμε τελειώσει με την πανδημία. Εάν οι παραλλαγές του ιού διασχίσουν τα εθνικά σύνορα -που όλοι απεύχονται- υπάρχει κίνδυνος να τιναχτεί στον αέρα το σχέδιο εμβολιασμού και ανοσίας. Εάν συμβεί, θα μπορούσε να οδηγήσει σε περισσότερους θανάτους, σε πίεση το σύστημα υγείας, σε νέα λοκντάουν και οικονομικές ζημίες.

Οι περισσότεροι αναγνώστες της «Εφ.Συν.» θυμούνται την ένταση της διάσημης ρήσης που είχε διατυπώσει ο Μαρξ για τον 19ο αιώνα. Επρόκειτο για την 11η Θέση στον Φόιερμπαχ: «Οι φιλόσοφοι έχουν ερμηνεύσει τον κόσμο μόνο με διάφορους τρόπους. Ομως, το θέμα είναι να αλλάξουμε τον κόσμο». Χωρίς δεύτερη σκέψη και δίχως φόβο εξέφραζε το αίτημα μιας αποστολής. Το παράδοξο ήταν ότι το αίτημα διατυπώθηκε σε φάση που, όντως, ο κόσμος άλλαζε, γινόταν νεωτερικός· και ο Μαρξ -ερμηνευτής του κόσμου του- το έβλεπε καλύτερα από πολλούς άλλους. Ομως, αυτή η αποστολή συνδεόταν με μια πίστη: την ισχυρή ιδέα της νομοτελειακής κίνησης προς μια θετική κατεύθυνση. Η κοινωνική αλλαγή ταυτιζόταν με την πρόοδο· δηλαδή, με κίνηση από μία παλιά προς μια νέα κατάσταση που θα ήταν καλύτερη της παλιάς: με την εγκαθίδρυση ενός νέου, ελεύθερου κόσμου, δίχως εκμετάλλευση, φτώχεια κι ανισότητα.

Η κυβερνητική πρακτική ολισθαίνει προς την ιδέα του Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα στον «Γατόπαρδο»: «Να αλλάξουν όλα, ώστε να μην αλλάξει τίποτα». Με άλλα λόγια, το ίδιο ξινισμένο κρασί σε νέα μπουκάλια. Για ανάλογες κακές πρακτικές είχε μιλήσει και ο Ανταμ Σμιθ: «Η ικανότητα μιας διεφθαρμένης και μονοπωλιακής ελίτ να εκμεταλλεύεται το σύστημα δικαίου και διοίκησης προς ίδιον όφελος […] Μια χώρα όπου οι πλούσιοι ή οι κάτοχοι μεγάλων κεφαλαίων απολαμβάνουν αρκετή ασφάλεια, ενώ οι φτωχοί ή οι κάτοχοι μικρών κεφαλαίων απολαμβάνουν ελάχιστη, αλλά είναι και εκτεθειμένοι με το πρόσχημα της δικαιοσύνης στον κίνδυνο της λεηλασίας και της αρπαγής των περιουσιών τους…»

Αλλά σε έναν κόσμο που δέχεται άκοπα τις βαθιές «αλλαγές» προς την οργουελιανή εκδοχή τους, ίσως, θα πρέπει να σκεφτούμε τη διάσημη Θέση λίγο διαφορετικά, τόσο ως προς την αλλαγή όσο και ως προς την ερμηνεία του σύνθετου κόσμου. Το λέω, μήπως και αισθανθούμε λίγο καλύτερα, αν ως πνευματική αποστολή της αλλαγής βάλουμε το: «Τώρα το θέμα είναι να ερμηνεύσουμε έναν κόσμο που αλλάζει πολύ γρήγορα».