Στοχαστής και δάσκαλος

Συμπληρώθηκαν δύο χρόνια από τον θάνατο ενός σημαντικού στοχαστή και πανεπιστημιακού δασκάλου, του Γεράσιμου Βώκου (1948-2019). Από το 1978 έως τη συνταξιοδότησή του, ο Γεράσιμος Βώκος δίδασκε Ιστορία της Φιλοσοφίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Χαρισματικός δάσκαλος, γέμιζε με τις παραδόσεις του τα αμφιθέατρα και κατόρθωνε πάντα με το σπινθηροβόλο πνεύμα του, τον αιχμηρό και κριτικό λόγο του, το χιούμορ του, να διατηρεί αμείωτο το ενδιαφέρον των ακροατών (και συνομιλητών) φοιτητών του.

Η διδασκαλία δεν ήταν γι’ αυτόν ένας από καθέδρας μονόλογος, αλλά επικοινωνία, ανταλλαγή και ζωηρός πνευματικός διάλογος, μαθητεία στην κριτική και αυτόνομη σκέψη και όχι κατάχρηση της αρχής της αυθεντίας και διανοητική χειραγώγηση. Παράλληλα, ο Βώκος ερεύνησε μείζονα φιλοσοφικά ζητήματα και συνέβαλε όσο λίγοι στο να γίνει γνωστή σε ένα ευρύτερο κοινό η σκέψη μεγάλων μορφών της ευρωπαϊκής πνευματικής παράδοσης.

Εντυπωσιάζει η πολυμάθειά του, η άνεση με την οποία διένυε μεγάλες διανοητικές αποστάσεις, εκκινώντας από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, σταθμεύοντας στους Καρτέσιο, Σπινόζα, Χομπς, Μοντεσκιέ, Χιουμ, Ρουσό κ.ά., για να περάσει έπειτα στους Χέγκελ, Μαρξ, Νίτσε και να φτάσει έως τον Αλτουσέρ και τον Φουκό. Οσο ζούσε, δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα να εκδώσει τα κείμενα που έγραφε και τις πολυάριθμες μελέτες που ετοίμαζε.

Το δημοσιευμένο έργο του είναι πράγματι ένα μικρό μόνο μέρος της συνολικής συγγραφικής του παραγωγής. Δημοσίευσε ένα βιβλίο για την εκπαιδευτική πολιτική του Βικτόρ Κουζέν (Λωτός, 1987), ένα άλλο για τον Πασκάλ (Νήσος, 1997), μια επιλογή των επιφυλλίδων του (Αγρα, 2011). Προλόγισε με ένα κείμενο θαυμαστής νοηματικής πυκνότητας την «Πολιτική Πραγματεία» του Σπινόζα και ασχολήθηκε συστηματικά με την επιμέλεια της έκδοσης πολλών σημαντικών φιλοσοφικών κειμένων.

Το εύρος των γνώσεών του και το άγρυπνο κριτικό και ειρωνικό του πνεύμα προστάτευαν την αριστερή του ταυτότητα και συνείδηση από τον πειρασμό του δογματισμού κάθε είδους. Οσο ζούσε, η φωνή του ήταν διαρκώς παρούσα στον δημόσιο διάλογο. Και το κενό που αφήνει η απουσία του καθιστά φτωχότερη την κίνηση των ιδεών και τη σύγχρονη φιλοσοφική και πολιτική συζήτηση. Την αξία της συμβολής του υπογραμμίζει και η δήλωση τριών γνωστών Γάλλων φιλοσόφων, που δημοσιεύουμε στη συνέχεια.

Τέλος, δύο άνθρωποι που τον γνώρισαν, η δημοσιογράφος Ελίζα Παπαδάκη και ο Στέφανος Πεσμαζόγλου, ομότιμος καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σπουδών του Παντείου Πανεπιστημίου, καταθέτουν την προσωπική τους μαρτυρία για τη σχέση τους μαζί του.Θ.Γ.

Ελίζα Παπαδάκη

Με τον Γεράσιμο γνωριστήκαμε τη δεκαετία του ’60, στα γυμνασιακά μας χρόνια. Μου έδωσε μιαν ισχυρή ώθηση προς την Αριστερά, όμως η αυστηρότητά του ήταν ασφυκτική για μένα τότε. Ξαναβρεθήκαμε στη Μεταπολίτευση, πιο ώριμοι πια και οι δύο, είχαμε γόνιμες συζητήσεις και ανταλλαγές για βιβλία, ταινίες, θέατρο, ιδέες, λιγότερο για την τρέχουσα πολιτική. Παρέμενε αυστηρός και απόλυτος στις –ολοένα πιο επεξεργασμένες– θέσεις του, αλλά παράλληλα ανέπτυσσε και ένα θαυμάσιο χιούμορ.

Αγαπούσαμε την κλασική μουσική, εκείνος με συμβούλεψε τι ηχητικό συγκρότημα να προμηθευτώ από ένα φίλο του, το έχω ακόμα. Συναντιόμασταν στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, υπέροχη πόλη που γνώρισα μαζί του. Την άνοιξη του τραγικού εντέλει 1980, μου έφερε τον Αλτουσέρ και την Ελέν να τους φιλοξενήσω σπίτι μου, του χρωστάω αυτή τη συναρπαστική γνωριμία. Τις τελευταίες δεκαετίες βλεπόμασταν μόνο πολύ σποραδικά και τυχαία, τον είχα όμως –και τον έχω– πάντα στην καρδιά μου.

Στέφανος Πεσμαζόγλου

Ημουν τυχερός που συνέπεσα στο Ναυτικό ένα εξάμηνο με τον Γεράσιμο Βώκο. Περάσαμε μαζί και στον ίδιο θάλαμο ένα αξέχαστα γόνιμο εξάμηνο. Είχαμε ως βασικό έργο τη μετάφραση εγχειριδίων για τη δομή και διάρθρωση πολεμικών πλοίων. Το πιο εντυπωσιακό ήταν όμως ότι παραδώσαμε σεμινάρια στους ξένους μαθητευόμενους: τον καιρό εκείνο (1975) ήταν κυρίως από την Αφρική και ιδιαίτερα από την Αιθιοπία. Αλτουσέρ δίδασκε ο Γεράσιμος Βώκος και Αρχές της Κοινωνικής και Πολιτικής Θεωρίας (βλέπε μαρξισμού) εγώ. Το διασκεδάζαμε και σχολιάζαμε τις εμπειρίες μας. Φυσικά δεν βάστηξε για πολύ, μια που λίγες εβδομάδες μετά διεκόπη ασχολίαστα το αστείο…

Το κυριότερο με τον Γεράσιμο ήταν καθημερινά το ανεξάντλητο χιούμορ, ο σαρκασμός και αυτοσαρκασμός με σταθερές κριτικά διατυπωμένες αιχμές στα τεκταινόμενα και τα λεγόμενα. Τον ξαναείδα δεκαετίες αργότερα σε ένα εκλεκτορικό, όταν ήταν πρόεδρος στο Πολιτικό του ΑΠΘ. Ναι, ήταν πολύ ιδιαίτερος, άρα αναντικατάστατος.

Ετιέν Μπαλιμπάρ, Πιερ Μασερέ, Πιερ-Φρανσουά Μορό

Το 2019, όταν έμαθαν ότι πέθανε ο Γεράσιμος Βώκος, οι Γάλλοι φιλόσοφοι Ετιέν Μπαλιμπάρ, Πιερ Μασερέ και Πιερ-Φρανσουά Μορό δημοσίευσαν στον γαλλικό Τύπο την ακόλουθη δήλωση: «Μαθαίνουμε τον θάνατο του Γεράσιμου Βώκου, ο οποίος υπήρξε ένας ακούραστος δημιουργός δεσμών ανάμεσα στους Ελληνες και στους Γάλλους φιλοσόφους, συχνά γύρω από τον Σπινόζα.

Γεννημένος στην Αθήνα το 1948, είχε σπουδάσει Γλωσσολογία στη Γενεύη και Φιλοσοφία στη Γαλλία, στο Παρίσι και στην Γκρενόμπλ, όπου είχε συντάξει την πτυχιακή του εργασία και διδακτορικό, υπό την εποπτεία του αείμνηστου καθηγητή Φιλοσοφίας Henri Jolly. Επίκουρος και έπειτα τακτικός καθηγητής στην έδρα της Ιστορίας της Φιλοσοφίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, δίδασκε επίσης και στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης της Νομικής Σχολής του ίδιου Πανεπιστημίου.

Οι εργασίες του αναφέρονται όχι μόνο στον Σπινόζα αλλά και στην αρχαιοελληνική φιλοσοφία, στον Πασκάλ και στον Βικτόρ Κουζέν. Η μελέτη του “Ο Πασκάλ, το μεταμοντέρνο και η τυραννία” είναι διαθέσιμη στην ιστοσελίδα του περιοδικού Multitudes. Οντας ο ίδιος ‒με τρόπο πολύ κριτικό‒ κομμουνιστής, είχε αναπτύξει στα τέλη της δεκαετίας του 1970 μια στενή φιλική σχέση με τον Λουί Αλτουσέρ και τη σύζυγό του Ελέν, τους οποίους είχε φιλοξενήσει στη Θεσσαλονίκη.

Αυτή η σχέση προεκτάθηκε, μετά τον θάνατο του Αλτουσέρ, με τη μορφή της συνεργασίας και της φιλίας με πολλούς συνεργάτες και μαθητές του Γάλλου φιλοσόφου. Τα ίχνη αυτής της συνεργασίας διακρίνονται καθαρά στον προσανατολισμό που υιοθέτησαν πολλοί από τους κοινούς μαθητές τους, οι οποίοι παίζουν σήμερα σημαντικό ρόλο στις πνευματικές ανταλλαγές ανάμεσα στις δύο χώρες».