Είναι αναμφισβήτητο ότι η δεκαετία του 2010 ήταν εξαιρετικά ταραχώδης για την Ευρώπη. Τώρα, με την πανδημία του Covid-19, η δεκαετία του 2020 προμηνύεται εξίσου αβέβαιη.
Με στόχο την αντιμετώπιση των επερχόμενων χαλεπών καιρών το περιοδικό τεχνολογίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «Cordis» αναφέρεται σε μια σειρά καινοτόμων προσπαθειών με βάση τις κοινωνικές επιστήμες, που χρηματοδοτούνται από την Ε.Ε. και μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα τα μείζονα πολιτικά ζητήματα, παρέχοντας επιστημονικές συστάσεις για το πώς οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής, οι πολίτες καθώς και οργανισμοί μπορούν να ανταποκριθούν καλύτερα στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ευρωπαϊκή δημοκρατία.
Ο κατάλογος των τρεχουσών προκλήσεων για τη δημοκρατία στην Ευρώπη είναι δυστυχώς μακρύς, με πολλές από αυτές να προέρχονται από τις συνέπειες της χρηματοπιστωτικής και οικονομικής κρίσης στα τέλη της δεκαετίας του 2000. Η οικονομική δυσχέρεια και η λιτότητα έχουν κυριαρχήσει στην πολιτική ζωή πολλών κρατών-μελών της Ε.Ε., αυξάνοντας τη δημόσια οργή για θέματα ανισότητας, στάσιμου βιοτικού επιπέδου και κοινωνικής αδικίας. Τα υψηλά επίπεδα μετανάστευσης στην Ευρώπη από το 2015 και μετά πρόσθεσαν νέες διαμαρτυρίες σε σημαντικό τμήμα των Ευρωπαίων πολιτών.
Τα ζητήματα της δικαιοσύνης, της πολιτιστικής ολοκλήρωσης και ένα συναίσθημα αποξένωσης από τον εθνικό λόγο, συνυφασμένο με προϋπάρχουσες οικονομικές ανησυχίες, έθεσαν τα θεμέλια για την ανάπτυξη τόσο των αριστερών, όσο και των δεξιών λαϊκιστικών κινημάτων. Και, φυσικά, η ταχεία τεχνολογική αλλαγή, ιδιαίτερα η ανάπτυξη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, επηρέασε ριζικά τη δημοκρατική συμμετοχή τα τελευταία χρόνια.
Οι πολίτες είναι τώρα εξίσου πιθανό να λαμβάνουν τα νέα τους από το Facebook ή το Twitter, για παράδειγμα, αντί από τα παραδοσιακά έντυπα και ραδιοφωνικά μέσα. Αυτό δημιούργησε υψηλά επίπεδα «ψευδών ειδήσεων» (fake news) που υπονομεύουν την ενημερωμένη δημοκρατική συμμετοχή και συνεπώς τα ίδια τα θεμέλια της φιλελεύθερης δημοκρατίας.
Και σαν να μην έφταναν τα παραπάνω ήρθε η πανδημία που έπληξε ανελέητα τον πλανήτη προκαλώντας ανείπωτες δυσκολίες σε ολόκληρη την Ε.Ε., καθώς οι πολίτες έπρεπε να αντιμετωπίσουν τα lockdowns, τους θανάτους αγαπημένων τους προσώπων και τη χειρότερη ύφεση από τη δεκαετία του 1930. Κι ενώ οι ηγέτες της Ε.Ε. συμφώνησαν σε ένα ολοκληρωμένο πακέτο ανάκαμψης τον Ιούλιο του 2020 ως απάντηση στην κρίση, οι πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες της πανδημίας φαίνεται ότι θα είναι εξίσου μακροχρόνιες με αυτές της χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008-2009.
Ο τρόπος με τον οποίο η Ευρώπη ανακάμπτει από την πανδημία και το πώς οι ηγέτες της Ε.Ε. ανταποκρίνονται στην άνευ προηγουμένου οικονομική και κοινωνική δυσφορία που αυτή αφήνει, θα αποβούν καθοριστικά για την πορεία της ευρωπαϊκής φιλελεύθερης δημοκρατίας και των ευρωπαϊκών αξιών στον 21ο αιώνα.
Στο σημείο αυτό, επισημαίνει το άρθρο του «Cordis», έρχεται η καινοτόμος έρευνα καθώς οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής δεν ενεργούν στα τυφλά και βασίζονται σε τεκμηριωμένες έρευνες για τη λήψη αποφάσεων. Το πρόγραμμα «Ορίζοντας 2020» της Ε.Ε. (και ο διάδοχός του, το Horizon Europe) υποστηρίζει ενεργά τους ερευνητές κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών που είναι παθιασμένοι με την κατανόηση των αιτίων και την εξεύρεση λύσεων σε όλες τις παραπάνω προκλήσεις.
Αυτές περιλαμβάνουν την οικονομική ανασφάλεια, την πολιτιστική και κοινωνική ένταξη/απομόνωση, θέματα νεολαίας, πώς να κατανοήσουμε καλύτερα την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης και των «ψεύτικων ειδήσεων» και ακόμη πώς η Ε.Ε. υπερασπίζεται και προωθεί τις αξίες της στη διεθνή διπλωματική σκακιέρα. «Δεν υπάρχουν εύκολες λύσεις σε καμία από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η ευρωπαϊκή δημοκρατία» τονίζει το άρθρο. Αλλά η Ευρώπη μπορεί να αναλάβει το καθήκον να υπερασπίσει και να εμπλουτίσει τις θεμελιώδεις αξίες και τα δημοκρατικά της συστήματα και να τα κάνει να λειτουργούν καλύτερα για όλους τους πολίτες.
Μία τέτοια πρωτοβουλία θα είναι η Διάσκεψη για το Μέλλον της Ευρώπης, ένα διετές πρόγραμμα που ανακοινώθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και στοχεύει να δώσει στους Ευρωπαίους πολίτες μεγαλύτερο λόγο σχετικά με το τι κάνει η Ε.Ε. και πώς λειτουργεί για αυτούς. Θα είναι μια ευκαιρία για την Ενωση να δείξει πώς μπορεί να εξελιχθεί περαιτέρω μέσω εποικοδομητικής συνεργασίας με τους πολίτες της και να καταστήσει το δημοκρατικό σύστημα της Ε.Ε. πιο ζωντανό, διαδραστικό και σχετικό για αυτούς. Ο δρόμος μπροστά σε έναν κόσμο μετά την πανδημία δεν θα είναι εύκολος – αλλά η προσπάθεια αυτή υπόσχεται να δώσει ένα καλύτερο μέλλον σε όλους τους Ευρωπαίους πολίτες.
