Ιδιαίτερο παράγωγο των ιστορικών διαδικασιών που γέννησαν τα εθνικά κράτη κατά τον 19ο αιώνα, η φορτισμένη ενασχόληση του αστικού πολιτισμού με το δημοτικό τραγούδι και την παραδοσιακή μουσική γενικότερα πέρασε κυριολεκτικά από σαράντα κύματα. Στην ορμητική πορεία της προς αυτό που λέμε νεωτερικότητα και μετανεωτερικότητα η (πολιτική) Ιστορία σάρωσε τεράστιες εκτάσεις μνήμης και αποθεμάτων από το πεδίο αυτό, αφήνοντας πίσω δυσνόητα σπαράγματα και ανυπεράσπιστες νησίδες ζωντανού υλικού, πολλή νοσταλγία, συγκίνηση και κρυπτικά κωδικοποιημένη κοινωνικοϊστορική πληροφορία.
Σήμερα οι συνθήκες που γέννησαν το δημοτικό τραγούδι και το διατήρησαν ζωντανό και κοινωνικά λειτουργικό επί αιώνες έχουν συρρικνωθεί δραστικά, ενώ σε πολλά μέρη έχουν τελείως εκλείψει. Η πρόσληψη, η επιβίωση και λειτουργική «χρήση» της κληρονομιάς αυτής στο παρόν έχει καταστεί μια πολύ ιδιαίτερη διαδικασία, που εκ των πραγμάτων παραμένει ανοιχτή σε πλείστες όσες προσεγγίσεις: επιστημονικές ή απλουστευτικές, ανεπιτήδευτα χρηστικές έως αβασάνιστα καταχρηστικές, καλοπροαίρετα ή βιασμένα ιδεολογικές, συναισθηματικές κ.λπ.
Η επί δεκαετίες ενασχόληση του μουσικού Ζόρντι Σαβάλ με την παλιά –και την πολύ παλιά– μουσική της Δύσης είναι γνωστή, έχει αποτιμηθεί πέραν πάσης αμφιβολίας και είναι προσιτή δισκογραφικά μέσω των πλούσιων εκδόσεων της «Alia Vox». Στην ενασχόληση αυτή συχνά συνεργάστηκε με σολίστες παραδοσιακών οργάνων από τις παραμεσόγειες χώρες και όχι μόνο. Μάλιστα, τα τελευταία χρόνια τα ενδιαφέροντα και οι δράσεις του απέκτησαν συναρπαστικά ενδιαφέρουσα διαπολιτισμική διάσταση καθώς επεκτάθηκε και πέραν του ευρωπαϊκού χώρου (Αρμενία, Συρία, Μαρόκο, Βαλκάνια, Λατινική Αμερική κ.λπ.).
Πριν από πέντε χρόνια, ο Καταλανός μουσικός ίδρυσε έναν νέο κλάδο δισκογραφικών εκδόσεων υπό τον τίτλο «Alia Vox Diversa» για να παράσχει πεδίο δημιουργίας και προβολής των εκλεκτών μουσικών οι οποίοι επί χρόνια συνεργάστηκαν μαζί του σε ζωντανές συναυλίες και ηχογραφήσεις. Στο πλαίσιο αυτό ο Ελληνας συνεργάτης του Δημήτρης Ψώνης επιμελήθηκε έναν δίσκο με παραδοσιακή μουσική και τραγούδια από την Κύπρο υπό τον ελληνικό τίτλο «Συνέργεια» (“Synergia”).
Υλοποιημένη με ποιοτική φροντίδα ήχου και ερμηνείας αντίστοιχη αυτών που παρ’ ημίν συναντήσαμε παλιότερα μόνο στις ώριμες δισκογραφικές δουλειές της Δόμνας Σαμίου και σε αυτές των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, η ωριαίας διάρκειας έκδοση περιλαμβάνει γνωστά τραγούδια και χορούς από τη μακρά παράδοση της Κύπρου (Ανδρικός και Γυναικείος Καρσιλαμάς, Δρεπάνιν, Νανούρισμα, Παφίτισσα φωνή, «Κόκκινη τριανταφυλλιά μου», «Βράκα/Κόνιαλι» κ.ά.). [AV9938].
Τις μουσικές ερμηνεύουν στην κυπριακή διάλεκτο και στα τουρκικά έμπειροι μουσικοί από αμφότερες τις κοινότητες της Κύπρου: οι τραγουδίστριες Εντά Καραϊτούγκ και Κατερίνα Παπαδοπούλου, ο Βαγγέλης Καρίπης (κρουστά), ο Μιχάλης Κουλουμής (βιολί), ο Γιουρντάλ Τοκάν (ούτι) και ο Δημήτρης Ψώνης (σαντούρι, σάζι, λαούτο). Εδωσα τον δίσκο να τον ακούσει ένας Κύπριος φίλος γεννημένος στα κατεχόμενα τη δεκαετία του ΄50, τον οποίο εκτιμώ πολύ. Μου τον επέστρεψε ενθουσιασμένος και συγκινημένος: στην παραδοσιακή μουσική αυτή είναι ίσως η εγκυρότερη δοκιμασία γνησιότητας.
Ο Ελληνας συνεργάτης του Ζόρντι Σαβάλ
Αξίζει εδώ να ανοίξουμε μια παρένθεση γνωριμίας με τον σολίστα κρουστών και λαούτου Δημήτρη Ψώνη (Αθήνα, 1961), τον ταλαντούχο Ελληνα οργανοπαίκτη παραδοσιακής μουσικής που, με έναν γενναίο διασκελισμό, διάβηκε το περιβόητο χάσμα που –υποτίθεται– μας χωρίζει με τη Δύση, για να γίνει ένας από τους επί δεκαετίες βασικούς συνεργάτες του Σαβάλ σε ευρύτατο ρεπερτόριο.
Ο Ψώνης άρχισε να μαθαίνει μουσική 11 ετών, στην Αθήνα, παίζοντας κιθάρα. Στα 18 διδάχτηκε το σαντούρι από τον Τάσο Διακογιώργη, σπούδασε σύνθεση με τον Γιάννη Ιωαννίδη και στα 20 συνόδευε την Ελευθερία Αρβανιτάκη σε ρεμπέτικα με την «Οπισθοδρομική Κομπανία».
Το 1984 έφυγε στην Ισπανία για σπουδές στα κρουστά στο Βασιλικό Ωδείο της Μαδρίτης και στο Αμστερνταμ, δίπλα στους Αμερικανούς Ρόμπερτ βαν Σίκι (μαρίμπα), Γκάρι Μπάρτον (βιμπράφωνο) και Πίτερ Πρόμελ (σύγχρονα κρουστά).
Το 1994 στράφηκε στη μουσική της Ανατολής αποκτώντας δεξιότητες στο σαντούρι, το σάζι, το ούτι, τη λύρα κ.λπ., και συνεργάστηκε με τον Ρος Ντέιλι. Σήμερα συμπράττει σε σταθερή βάση με τον Σαβάλ και θεωρείται πλέον ένας από κορυφαίους σολίστες σαντουριού στον κόσμο.
