Κρατική αντινομία και ατομική ευθύνη

Οι κρίσεις και η εμπειρία τους μας έχουν αποδείξει πως όταν η εκάστοτε κυβέρνηση πελαγοδρομεί μπροστά στα αδιέξοδα και τις αντιφάσεις της νεοφιλελεύθερης πολιτικής που έχει επιλέξει να ακολουθήσει, πάντοτε μετακυλίει την υποχρέωσή της για κοινωνική πολιτική είτε στον πατριωτισμό είτε στην «ηθική» και «ατομική» ευθύνη των πολιτών. Με την επίκληση σε αυτή την αφηρημένη σημασία της «ευθύνης» η κυβέρνηση απεκδύεται κάθε δικής της αδυναμίας ή αδιαφορίας, προτρέποντας τον πολίτη να φροντίσει ο ίδιος τον εαυτό του, ή αλλιώς να υποταχθεί στη μοίρα του, μην αναλαμβάνοντας η εκτελεστική εξουσία το δικό της μερίδιο ευθύνης.

Εν τούτοις, η ηθική συγκρότηση του πολίτη, όπως και κάθε άλλος κοινωνικός κανόνας και συμπεριφορά εξαρτώνται από την αναπαραγωγή των σχέσεων που το ίδιο το κράτος έχει επιλέξει να διδάξει, επιβάλει και εμπνεύσει στο κοινωνικό σώμα.

Η διαρκής ταύτιση του «εθνικού καλού» με τα συμφέροντα της τάξης των μεγαλοεπιχειρηματιών, οσάκις δημιουργούνται συνθήκες κρίσης, απαιτεί μεγαλύτερες ποσότητες μιας τέτοιας αφαίρεσης, προκειμένου να μπορέσει η κοινωνία να ταυτιστεί με το συμφέρον εκείνων που στην οικονομική κρίση κερδοσκοπούν, ενώ η κοινωνία καταρρακώνεται. Στην υγειονομική κρίση έχουν τα μέσα να προφυλαχθούν, ή να θεραπευτούν, όταν η κοινωνία μένει απροστάτευτη.

Η κάθε απόκλιση από το «εθνικό συμφέρον» ή «το καλό» δεν θεωρείται αστοχία του κράτους και της εκτελεστικής εξουσίας να εκπληρώσει τις συνταγματικές υποχρεώσεις της απέναντι στον πολίτη, αλλά επιβουλή κατά της «αφαίρεσης» για το τι είναι κράτος, ευθύνη, ηθική (σύμφωνα με τη φόρμουλα της ταύτισης συμφερόντων μιας τάξης και των εθνικών πεπρωμένων) και των επιδιώξεων της κυβέρνησης.

Την προστασία των επιδιώξεων και της επιβολής της αφαίρεσης αυτής, η εκτελεστική εξουσία την επενδύει με την εύθραυστη κρούστα της τήρησης του νόμου και της τάξης, της αστυνόμευσης και της διαπόμπευσης, πολύ δε περισσότερο με τη νομική υπέρβαση και την αντισυνταγματική νομοθέτηση, που υποκαθιστούν την υπέρτατη υποχρέωση του κράτους να παρέχει μέριμνα και φροντίδα στον πολίτη.

Η μακιαβελική επιδίωξη να ταυτιστεί ο «λόγος του κράτους» με τον «λόγο του απλού λαού» χρειάζεται παράλληλα και έναν ντοστογιεφσκικό ιεροεξεταστή, που αφού ο Θεός δεν μπορεί να ξεριζώσει το κακό επί της Γης, τότε το καθήκον αυτό αναλαμβάνει εκείνος, ως ανθρώπινη ενσάρκωση της «πόλης του Θεού», εφαρμόζοντας με σκληρότητα έναν νόμο που επειδή γνωρίζει πως η μεταφυσική του αφαίρεση γίνεται δεκτή από τον απλό λαό θα την επικροτήσει χαιρέκακα και δεν θα αντιταχθεί.

Οι υπεύθυνοι για τη διαιώνιση των κρίσεων, είτε οικονομικών είτε υγειονομικών, είναι με βάση αυτή τη λογική οι πολίτες: οι φοροφυγάδες, οι συνταξιούχοι, οι τεμπέληδες του Δημοσίου και μετά οι «μπαχαλάκηδες» στη μία περίπτωση, οι άμυαλοι νέοι, οι αρνητές της μάσκας – προσοχή όμως, με επιφυλακτικότητα οι παπάδες και οι πιστοί.

Ποτέ το κράτος δεν φέρει την ευθύνη για το ότι δεν υπάρχουν -και αν υπάρχουν, ότι συστηματικά τις καταστρέφει προς όφελος των ιδιωτών- οι διάφορες δημόσιες δομές και οι πόροι. Και ποτέ δεν φταίει κανένας πολιτικός, αλλά αφού εφαρμοστεί η ιησουιτική λογική τού «καταδικάζουμε την αμαρτία, όχι τον αμαρτωλό», επανέρχονται οι ίδιοι υπεύθυνοι, με βάση τη φιλοκτήτεια μέθοδο του «ο τρώσας και ιάσεται», να αυτοπροβληθουν ως σωτήρες των δεινών που επισώρευσε η δική τους επιλογή. Οι υπονομευτές του εθνικού συστήματος υγείας θα μας σώσουν σήμερα επιβάλλοντάς μας να δείξουμε ατομική ευθύνη και ενισχύοντας τα ιδιωτικά νοσοκομεία.

Η κυβέρνηση βρίσκεται αντιμέτωπη με τις αντινομίες της. Εκείνες που αντιστοιχούν στην καντιανή τρίτη αντινομία του Ορθού Λόγου για τη φυσική και εθελούσια αιτιότητα, που αποτελεί το πρόπλασμα για τη διατύπωση του ηθικού κατηγορηματικού προστάγματός του στον Πρακτικό Λόγο και την ελεύθερη βούληση.

Μέσα σε ένα άκρατο νεοφιλελεύθερο πνεύμα, η ελεύθερη βούληση της ατομικότητας και υποκειμενικότητας που κυριαρχεί στις αγορές, μεταστρέφεται σε ηθική ελεύθερη βούληση και μονομερές κατηγορηματικό πρόσταγμα για τη μέριμνα προς τον άλλο, που μόνον ο πολίτης από τη μεριά του οφείλει να τηρεί. Μια υπεύθυνη ελεύθερη βούληση και ένα κατηγορηματικό πρόσταγμα που για το κράτος, τον επιχειρηματία που θα απασχολεί εργαζομένους όπως θέλει και σε όποιες συνθήκες θέλει, ή για τον αστυνομικό που προστατεύει τον «λόγο του κράτους» και τη δική του ερμηνεία περί «ατομικής ευθύνης», δεν πρόκειται ποτέ να λάβει χαρακτηριστικά ηθικής επιταγής.

* δημοσιογράφος, δρ Φιλοσοφίας/Γλωσσολογίας