Την περασμένη Κυριακή, σίγησε για πάντα μια από τις πιο μαχητικές και αντικομφορμιστικές φωνές της ιταλικής κομμουνιστικής Αριστεράς, η φωνή της Ροσάνα Ροσάντα (1924-2020). Η ακόλουθη συνέντευξη της Ροσάντα είχε δημοσιευτεί στο περιοδικό L’ Espresso, στις 27 Σεπτεμβρίου 2005.
● Ροσάντα, παραμένετε σταθερή στις πεποιθήσεις σας; Αισθάνεστε ακόμα κομμουνίστρια;
Ναι, είμαι μια ηττημένη κομμουνίστρια που δεν μετανιώνει και δεν μεμψιμοιρεί.
● Με ποιους θυμώνετε;
Με όποιους αλλάζουν τις πεποιθήσεις τους για να γίνουν αρεστοί. Για να αντιταχθεί στα λάθη ενός κομμουνισμού, που αδιαφορούσε για τα μέσα που χρησιμοποιούσε για να πετύχει τους σκοπούς του, η τωρινή Αριστερά ασχολείται μόνο με τα μέσα. Ετσι, δεν προτείνει κάποια ιδέα κοινωνίας και κατορθώνει μόνο να χάνει την ταυτότητά της.
● Από την άλλη μεριά, η λέξη «κομμουνιστής» χρησιμοποιείται ήδη σαν βρισιά.
Ας βρίζουν, είναι ανοησία. Ο κομμουνισμός έσφαλλε αλλά δεν ήταν εσφαλμένος. Η αποτυχία του αφορά την εποχή μας, όχι όλη την ανθρωπότητα. Σήμερα ζούμε μια περίοδο τόσο άδικων σχέσεων, ώστε ο κόσμος θα πρέπει να ξαναρχίσει να αναρωτιέται για τα μεγάλα ζητήματα της ισότητας και των ίσων ευκαιριών για όλους τους ανθρώπους.
● Ακόμα και μετά τις τραγωδίες και τις αποτυχίες του προηγούμενου αιώνα;
Δεν πρέπει να τις θυμίζετε σε μένα. Εγώ ήμουν μεταξύ των πρώτων που ασκήσαμε κριτική στη Σοβιετική Ενωση και γι’ αυτό εκδιώχθηκα από το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα μαζί με τους άλλους συντρόφους, με τους οποίους ιδρύσαμε το «Manifesto».
● Ηταν το 1969. Ακόμα λυπάστε γι’ αυτό;
Οχι, ήταν ένα σωστό μέτρο επειδή ήδη δεν συμφωνούσαμε πλέον σε τίποτα. Κι έπειτα, δεν πέσαμε στο κενό, αλλά στην αγκαλιά του κινήματος σε μια περίοδο μεγάλου κοινωνικού αναβρασμού. Αυτό δεν αναιρεί το γεγονός ότι αυτή η εκδίωξη υπήρξε μια από τις μεγάλες μου απώλειες.
● Είχατε πολλές απώλειες;
Ολη μου η ζωή σημαδεύτηκε από απώλειες. Οταν ήμουν πέντε ετών έχασα το σπίτι μου στην Πόλα, μιαν ωραία μονοκατοικία με κήπο, επειδή ο πατέρας μου, που ήταν συμβολαιογράφος και είχε επενδύσει όλα τα χρήματά του στα ορυχεία της Ιστρια, καταστράφηκε οικονομικά από την κρίση του 1929. Πριν από δύο χρόνια έχασα τον Λουίτζι Πιντόρ, πολυαγαπημένο σύντροφο, φίλο και αδελφό. Ενδιάμεσα, πόλεις χαμένες, πρόσωπα χαμένα, εργασίες που εγκατέλειψα ξαφνικά.
● Ποιες εργασίες εγκαταλείψατε;
Ο αληθινός δρόμος μου ήταν εκείνος της ιστορικού της τέχνης, ένα ενδιαφέρον που μου φαινόταν ολικό μέχρις ότου το νίκησε το ενδιαφέρον για την πολιτική. Αργότερα, το 1963, με στενοχώρησε πολύ το να μην είμαι πλέον κομματικό στέλεχος στο Μιλάνο, αλλά μέλος του Κοινοβουλίου στη Ρώμη. Δεν ήταν η θέση που μου ταίριαζε. Στο μεταξύ, έχασα δυο γονείς που ήταν ακόμα νέοι. Δεν σας φαίνονται αρκετές αυτές οι απώλειες;
● Στη ζωή όλων υπάρχουν αποχωρισμοί και πένθη. Εσείς φαίνεται ότι τα ζείτε με πιο έντονη ευαισθησία.
Ισως έχετε δίκιο. Στην ηλικία μου, που είναι η ηλικία των απολογισμών, υπάρχουν ακόμα πολλά πράγματα που θα ήθελα να κατανοήσω. Ενα από αυτά αφορά αυτές τις κεραίες μου, που είναι τόσο ανοιχτές στην απώλεια, τόσο ανυπεράσπιστες. Αν δεν ήμουν τόσο γριά, θα μου άρεσε να κάνω ψυχανάλυση για να το μάθω.
● Γιατί δεν το κάνετε; Ηδη τα ντιβάνια των ψυχαναλυτών είναι γεμάτα γέρους.
Με σταματάει μια μακρινή απαγόρευση του Πονταλίς, του μεγάλου Γάλλου ψυχαναλυτή και αγαπητού μου φίλου. Ημουν 49 ετών όταν τον ρώτησα αν χρειαζόταν να με υποβάλει σε θεραπεία. Μου απάντησε επί λέξει: «Εχεις μια συγκροτημένη ζωή, πας αρκετά καλά. Καλύτερα να μην πας να τη διαταράξεις». Ωστόσο, αν δεν κόστιζε τόσο πολλά χρήματα, σήμερα θα ένιωθα τον πειρασμό να πάω.
● Εσείς γνωρίζετε ήδη πολλά για τις εσωτερικές συγκρούσεις. Σχολιάζοντας το έργο του Κλάιστ «Η Μαρκησία του Ο», υποστηρίξατε για παράδειγμα ότι η πρωταγωνίστρια νιώθει μιαν ερωτική εμπλοκή στη διάρκεια του βιασμού. Θέση φλογερή για μια γυναίκα που τη συνοδεύει η φήμη ότι είναι ψυχρή.
Πιστεύετε ότι έχω αυτή τη φήμη; Ισως προκύπτει από το γεγονός ότι είμαι μια γυναίκα του Βορρά, έκανα μιαν αντρική εργασία και δεν μου αρέσει να κάνω βαθιές υποκλίσεις. Αλλά δεν είμαι ψυχρή. Πάντοτε βίωνα έντονα τα πάθη. Και τις απογοητεύσεις. Ξέρετε πότε άσπρισαν τα μαλλιά μου;
● Πότε;
Το 1956, στη διάρκεια της σοβιετικής εισβολής στην Ουγγαρία. Ολη αυτή η υπόθεση συμπυκνώθηκε στο μυαλό μου σε μια φωτογραφία, που έδειχνε έναν κομματικό αξιωματούχο απαγχονισμένο σε ένα φανάρι, με το πρόσωπο παραμορφωμένο, και από κάτω τους εξεγερμένους εργάτες του εργοστασίου που γελούσαν. Είπα τότε στον εαυτό μου: Μας μισούν. Οχι τα αφεντικά, οι δικοί μας, οι εργάτες μάς μισούν. Ημουν 32 ετών και ξαφνικά άσπρισα.
● Ησασταν και έτσι πολύ ωραία και είστε ακόμα.
Είναι και αυτό ένας μύθος. Δεν υπήρξα ωραία και ποτέ δεν ένιωσα ότι είμαι ωραία. Εξάλλου, τα πρότυπα ομορφιάς της νεότητάς μου ήταν η Γκρέτα Γκάρμπο και η Νόρμα Σίρερ, ενώ εγώ ήμουν παχουλή και με ίσια μαλλιά. Πριν από περίπου δέκα χρόνια, συνάντησα σε ένα σπίτι φίλων την Κατρίν Ντενέβ και τη ρώτησα τι νιώθει που είναι ωραία. Μου απάντησε: «Φοβάμαι ότι θα πάψω να είμαι ωραία». Τουλάχιστον αυτόν τον φόβο τον απέφυγα.
● Λυπάστε που δεν αποκτήσατε παιδιά;
Αν είχα θελήσει να αποκτήσω παιδί, θα είχα προσπαθήσει να το κάνω. Η αλήθεια είναι ότι εγώ από παιδιά έχω ένα σωρό. Η σχέση μου με τους συντρόφους του «Manifesto» είναι στο βάθος μια σχέση μητέρας-παιδιών.
● Επομένως μια σχέση μίσους και αγάπης;
Με αγαπούν και με μισούν. Με λατρεύουν και θα ήθελαν να με σκοτώσουν. Συχνά αισθάνομαι ότι με βλέπουν σαν μια καταπιεστική μορφή, σαν μια καρακάξα που τους κράζει. Αισθάνομαι όμως και τη μεγάλη τους αγάπη.
● Σύντομα θα συμπληρώσετε τα 81 χρόνια. Σας βαραίνουν τα γηρατειά;
Ναι, τα γηρατειά είναι άσχημα επειδή μας κουράζουν πολύ. Ολα τα πράγματα που συνηθίζουμε να κάνουμε γίνονται τρομερά κουραστικά.
● Φοβάστε τον θάνατο;
Οχι. Φοβάμαι μόνον ότι θα με βάλουν σε ένα φέρετρο και θα με γυρνάνε στις πλατείες. Είδα να το κάνουν αυτό στον Πιντόρ και το βρήκα ανυπόφορο.
● Εσείς είστε ένα από τα λίγα πρόσωπα που συνεχίζουν να λένε ότι είναι άθεα, άλλη μια λέξη που χρησιμοποιείται σαν βρισιά.
Ναι, διαφορετικά από τον Μπερτινότι, είμαι άθεη όπως ήμουν πριν από τριάντα χρόνια, μολονότι θεωρώ ότι αυτά που οι άνθρωποι σκέφτηκαν για τον Θεό αποτελούν μέρος της υψηλότερης ανθρώπινης επινοητικότητας. Αποστρέφομαι όμως την ειδωλολατρία που μας περιτριγυρίζει.
● Σε τι αναφέρεστε;
Σε όλους αυτούς τους άγιους, σε αυτές τις Παναγίες που δακρύζουν. Αλλά και στον τρόπο με τον οποίο αυτός ο πάπας [ο Ράτσινγκερ] μιλάει για τον εαυτό του και αντιμετωπίζεται από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Το να θεωρούνται κάποιοι αναντικατάστατοι είναι ειδωλολατρία.
