Ονειρα στην εποχή του κορονοϊού

Από το 1933, αφότου οι ναζί ανέβηκαν στην εξουσία, μέχρι το 1939, η Γερμανοεβραία δημοσιογράφος και συγγραφέας Σαρλότ Μπεράντ άρχισε να συλλέγει όνειρα, τα οποία καταγράφηκαν στο βιβλίο της «Τα όνειρα στο Τρίτο Ράιχ».

Την άνοιξη του 2020, ο Ιταλός ανθρωπολόγος Ματέο Μεσκιάρι ξεκίνησε κάτι ανάλογο δημιουργώντας το Draumar, μία πρωτοβουλία με στόχο την καταγραφή των ονείρων που «παράγονται» κατά τη διάρκεια μιας συνθήκης που δημιουργεί ένα συλλογικό τραύμα, σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η λέξη draumar –η οποία στα ισλανδικά σημαίνει «όνειρα»– γεφυρώνει τις λέξεις όνειρο (dream) και τραύμα (trauma). Στα όνειρα –βασικά μορφώματα του ασυνειδήτου– συναντάμε, ως γνωστόν, την επανάληψη κάποιου τραύματος, εκτός από την έκφραση ανικανοποίητων επιθυμιών. Ως προϊόντα μιας ασυνείδητης διαδικασίας.

Τι μπορεί να μας αποκαλύψει το ασυνείδητό μας σε αυτή τη φάση για όλα εκείνα που επιθυμούμε ή φοβόμαστε; Και κατά πόσο τα όνειρά μας καθορίζονται από το μέγεθος του θυμικού συντελεστή του δημόσιου λόγου γύρω από την πανδημία και κατ’ επέκταση την οικονομική κρίση;

Τα όνειρά μας ως ιστορική πηγή

Τα όνειρα για τον Ματέο Μεσκιάρι –όπως κάποτε για τη Σαρλότ Μπεράντ– αντιμετωπίζονται ως μια ιστορική πηγή που αφηγείται τη ζωή «υπό τη μόνιμη απειλή» ενός καθεστώτος αλλά και ως ένα «εικονογράφημα», του οποίου η δομή και η μορφή θα «μιλήσει» για τον τρόπο που αποτυπώνεται το τραύμα στον δικό μας ψυχισμό. Αρκεί να διακρίνουμε ανάμεσα στο έκδηλο και λανθάνον περιεχόμενο του ονείρου, για να δούμε πώς επιδρά το περίφημο «δράμα του τραύματος» και η «πολιτική του φόβου» πάνω σε αυτό το ονειρικό εικονογράφημα.

«Εχετε παρατηρήσει αλλαγές στα όνειρά σας μετά την εμφάνιση της πανδημίας; Υπάρχουν αισθήσεις και συναισθήματα που επανέρχονται στον ύπνο σας;» Αυτές είναι κάποιες από τις ερωτήσεις του προγράμματος Draumar, που λαμβάνει εμφανώς υπόψη τη φροϊδική προσέγγιση της «ερμηνείας των ονείρων» , δηλαδή ότι το όνειρο είναι ένα προϊόν μιας ασυνείδητης διαδικασίας, που θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως η «βασική οδός για το ασυνείδητο», φράση δανεική από τον Ζίγκμουντ Φρόιντ.

Τα όνειρα που μάζεψε η Σαρλότ Μπεράντ, τη δεκαετία του 1930, έδειξαν πώς η προπαγάνδα ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος, όπως το Τρίτο Ράιχ, μπορεί να ασκήσει έλεγχο – είτε απροκάλυπτα, είτε ύπουλα, ακόμα και στον ύπνο των πολιτών.

Στο βιβλίο της, η Γερμανοεβραία συγγραφέας έδειξε πως το άτομο, για να επιβιώσει, ευθυγραμμίζεται με ένα καθεστώς θεμελιωμένο στον τρόμο, ακόμα και κατά τη διάρκεια του ύπνου του.

Τι θα μας δείξει η πρωτοβουλία Draumar του Ματέο Μεσκιάρι –που έφτασε και στην Ελλάδα– όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο η καραντίνα, η κοινωνική αποστασιοποίηση και η επισφάλεια επηρέασαν τα όνειρά μας; Είναι τελικά αυτή η συνάρθρωση της υγειονομικής και της νέας οικονομικής κρίσης, της τάξης του συλλογικού τραύματος; Κατά πόσο έχουν επηρεαστεί οι εικονογραφήσεις του ασυνειδήτου μας και κατ’ επέκταση η συλλογική μας μνήμη και η ταυτότητά μας;

Ο ανθρώπινος ύπνος δεν διαταράσσεται, ως γνωστόν, από κάτι ασήμαντο. Τα όνειρα άγχους –επαναλαμβανόμενα και απροσδιόριστα– διαδέχονται, συνήθως, το τραυματικό συμβάν.

Δεδομένου πως η πανδημία φέρει τα χαρακτηριστικά ενός «ιστορικού συμβάντος» (από τη στιγμή που κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου αναδιαρθρώνονται οικονομικο-κοινωνικές δομές, ενώ παράλληλα αλλάζουν πολιτισμικοί κώδικες), τα όνειρα που παράγονται αυτό το χρονικό διάστημα μπορούν να εκληφθούν ως «ιστορική πηγή».

Τι όνειρα βλέπουν τα παιδιά που δίνουν πανελλήνιες μέσα σε αυτό το συναισθηματικό κλίμα αβεβαιότητας; Τι όνειρα βλέπουν όσοι αποφοιτούν από τα πανεπιστήμια και γίνονται μάρτυρες του «δράματος του τραύματος», δηλαδή της μεταφοράς της οδυνηρής εμπειρίας στη δημόσια σφαίρα και της αναπαράστασης-διαμεσολάβησής της από τον δημόσιο λόγο; Πώς κοιμούνται όλοι εκείνοι που εργάστηκαν στην πρώτη γραμμή των νοσοκομείων, όσοι νοσηλεύτηκαν ή έχασαν δικούς τους ανθρώπους αλλά και εκείνοι που έχασαν τις δουλειές τους και τις σταθερές τους συντεταγμένες;

Στην ταινία «Ονειρα», ο Ακίρα Κουροσάβα θίγει τη σχέση μεταξύ τραύματος και ονείρου. Μέσα από την εικόνα ενός τούνελ όπου ένας λοχαγός του ιαπωνικού στρατού συναντά έναν σκύλο, ο Ιάπωνας κινηματογραφιστής μιλά για την τραυματική ενοχή που άφησε ο πόλεμος στον ιαπωνικό λαό, δείχνοντας πως το τραύμα εμφανίζεται πάντα εκ των υστέρων. Με την ανάδευση του αισθήματος των τύψεων, του φόβου ή της απώλειας, με την ανακίνηση της αίσθησης της επισφάλειας.

Ο πόλεμος είναι, λοιπόν, τραύμα, όπως και οτιδήποτε προσλαμβάνεται και αναπαρίσταται ως τέτοιο. Φράσεις όπως «Βρισκόμαστε απέναντι σε έναν αόρατος εχθρό», «Εχουμε πόλεμο», «Ποιος φταίει για τη διασπορά του φονικού ιού» διογκώνουν τον φόβο, τη δυσπιστία και τον διχασμό. Και τα μέσα ενημέρωσης είναι συνυπεύθυνα για τη δημόσια συζήτηση με τον μεγάλο θυμικό συντελεστή, για την απεγνωσμένη αναζήτηση θυτών και την άκριτη απόδοση ευθυνών, για το δράμα του τραύματος, για τα όνειρα που δεν κάνουμε, για τους εφιάλτες που βλέπουμε. Γιατί οι οδυνηρές εμπειρίες θεριεύουν ή καταλαγιάζουν ανάλογα με την κοινωνική τους ανανοηματοδότηση.

Τα όνειρά μας δεν εξαρτώνται, συνεπώς, μόνο από το είδος ή το βάθος του τραύματος, δηλαδή από το πόσο τραυματογενής είναι μια συνθήκη αλλά και από τον τρόπο που σημασιολογείται και επιστρέφει στον δημόσιο λόγο. Το είδος της μεταφοράς του «ιστορικού συμβάντος» θα καθορίσει, συνεπώς, όχι μόνο μόνο τους εφιάλτες μας αλλά και τη συλλογική μας μνήμη.