Ηθική και επικοινωνία

Ο Γιούργκεν Χάμπερμας γιορτάζει σήμερα τα 91 του έτη, γεγονός που αποτελεί μια πρώτης τάξεως αφορμή για να επανέλθουμε στο έργο του και την προσφορά του. Γεννημένος το 1929 στο Ντίσελντορφ της Γερμανίας, έζησε τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια στη δίνη της ανόδου της ναζιστικής Γερμανίας και στη φρίκη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου (ο ίδιος ο Χάμπερμας περιγράφει τον πατέρα του ως οπαδό των ναζί). Αλληλεπίδρασε με τους πρωτεργάτες του Ινστιτούτου Κοινωνικής Ερευνας (Σχολή της Φρανκφούρτης) Μαξ Χορκχάιμερ και Τέοντορ Αντόρνο και διέκρινε τα όρια της Κριτικής Θεωρίας που αυτοί είχαν αναπτύξει, προτάσσοντας την κριτική του εργαλειακού λόγου.

Ο Χάμπερμας έθεσε ως κυρίαρχο στοιχείο της σκέψης του τη συστηματική ενασχόληση με το πρόβλημα της επικοινωνίας. Υιοθετεί μια ριζική στροφή της Κριτικής Θεωρίας προς την περαιτέρω ανάπτυξη και ριζοσπαστικοποίηση της γλωσσικής ανάλυσης, τη γλωσσολογική κοινωνιολογία και την επαναφορά του πράττειν στο επικοινωνιακό σύστημα.

Η γλώσσα κατέχει μεταθεσμικό χαρακτήρα, καθώς όλοι οι θεσμοί εξαρτώνται από αυτήν και ο Χάμπερμας δίνει προτεραιότητα στον ορισμό κριτηρίων για την επίτευξη γνήσιας επικοινωνίας στον δημόσιο βίο. Ο φιλόσοφος εκκινεί από την επισήμανση ότι η επικοινωνία στη σημερινή κοινωνία υφίσταται συστηματικές διαστρεβλώσεις και διαταραχές λόγω της παρέμβασης κυρίαρχων συμφερόντων στην επικοινωνιακή ροή, η οποία μορφοποιείται αναλόγως με το όφελος ιδιοτελών εξουσιαστικών σκοπιμοτήτων.

Για την επίτευξη συναίνεσης ανεξάρτητης από εξωτερικούς καταναγκασμούς και περιορισμούς ισχύος, ο Χάμπερμας προτείνει τη θεμελιακή διάκριση μεταξύ στρατηγικής και επικοινωνιακής πράξης. Τονίζει ότι η πρώτη έχει ως κύριο χαρακτηριστικό την εξουσιαστική επιβολή και την επίτευξη επιτυχίας, ενώ η δεύτερη στοχεύει στην αμοιβαία διαλογική συμφωνία, στη βάση της αντιπαράθεσης επιχειρημάτων και της αξιολογικής κρίσης της ορθότητάς τους.

Ο διάλογος πραγματώνεται από αυτοεκφραζόμενους και αυτοκυβερνώμενους πολίτες υπό συνθήκες αμοιβαίας αναγνώρισης και ισότητας και αποτελεί τον καθολικό τόπο άρσης των επιμέρους διαφορών, την υπέρβαση των αντίθετων απόψεων, τη διάθεση γεφύρωσης των διαφορών προς όφελος όλων των συμμετεχόντων.

Ο Χάμπερμας εισάγει την αρχή της καθολίκευσης υπό τη μορφή επιχειρηματολογικού κανόνα, ώστε η δυνατότητα συμμετοχής στον διάλογο να παρέχεται συμμετρικά σε όλα τα μέλη, με αναζήτηση διαλογικών κανόνων που θα είναι αποδεκτοί από όλους, με κατοχύρωση της διαφωνίας ως θεμελιακού στοιχείου και με αναζήτηση του ηθικά ορθού μέσω της ανάπτυξης ορθολογικών επιχειρημάτων και ελέγχου της εγκυρότητάς τους.

Είναι φανερό ότι όλα τα παραπάνω είναι κατά βάση ζητήματα παιδείας. Μιας παιδείας που θα οξύνει το πνεύμα και θα μορφώνει αυτόνομα, ελεύθερα, αυθύπαρκτα κοινωνικά υποκείμενα.

* (Ph.D.)2, αναπληρωτής καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης