Πανδημία και κοινωνική εξέλιξη

Διαβάζω τα κείμενα και μελετώ τις επιστημονικές αναλύσεις και τις πολιτικές θέσεις σχετικά με την τωρινή πανδημία στη διεθνή πολιτική δημόσια σφαίρα. Το κείμενο του φίλου μου και κορυφαίου διανοούμενου της εποχής μας Αντώνη Λιάκου, με τον τίτλο «Πλοήγηση μέσω κρίσεων», κατέχει ξεχωριστή θέση στον πολιτικό Λόγο (Diskurs) της συγκυρίας.

Ο Αντώνης Λιάκος στις πέντε θεματικές ενότητες του κειμένου του αναλύει εμπεριστατωμένα τη σημερινή κρίση της πανδημίας και ερμηνεύει με θεωρητική εγκυρότητα όλα όσα συμβαίνουν στην «ανθρώπινη κατάσταση» σήμερα. Το κριτικό εγχείρημά του στηρίζεται σ’ ένα ερμηνευτικό σχήμα με το οποίο συμφωνώ απολύτως. Υποστηρίζει ότι το ερμηνευτικό κλειδί για να κατανοήσουμε την ιστορικο-πολιτικο-κοινωνική εξέλιξη από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι τις μέρες μας βρίσκεται στη ριζική αλλαγή που έχει συντελεστεί όσον αφορά τα κοινωνικά προβλήματα και την πολιτική επίλυσή τους. Κατά τους 19ο και 20ό αιώνες τα κοινωνικά προβλήματα αρθρώνονται εντός του πολιτικού Λόγου ως ζητήματα όπως π.χ. είναι το εθνικό ζήτημα κ.ά., ενώ σήμερα τα κοινωνικά προβλήματα συνδέονται άρρηκτα με την έννοια της κρίσης. Η διαχείριση της κρίσης συνιστά και την επίλυση των κοινωνικών προβλημάτων.

Κατά τη δική μου θεωρητική άποψη αυτό συμβαίνει επειδή έχει αλλάξει ριζικά ο ρόλος της πολιτικής και του πολιτικού Λόγου γενικότερα. Η ίδια η πολιτική έχει χάσει την αυτονομία της και τα «πρωτεία» ρύθμισης της κοινωνικής ζωής των ανθρώπων τα έχει αποκτήσει η οικονομία. Η εξάρτηση της πολιτικής από την οικονομία είναι εκείνος ο παράγοντας, ο οποίος δεν επιτρέπει την ορθολογική αναπαράσταση των κοινωνικών προβλημάτων σε πολιτικά ζητήματα, ενώ ταυτόχρονα επιχειρεί την επίλυσή τους μέσω της διαχείρισης των κρίσεων.

Ο Λιάκος στο κείμενό του διακρίνει πέντε τύπους κρίσης ή ορθότερα πέντε κρίσεις ως πραγματικά δεδομένα: την κρίση χρέους, τη δημογραφική κρίση, την περιβαλλοντική κρίση, την προσφυγική κρίση και την κρίση της πανδημίας. Μπορούμε να προσθέσουμε ακόμα μία κρίση στον θεωρητικο-πολιτικό κατάλογο. Πρόκειται για την κρίση συνείδησης του ανθρώπου και αυτοπροσδιορισμού της σύγχρονης κοινωνίας. Σωστά τονίζει ο Λιάκος ότι δεν μπορούμε να «κατασκευάσουμε» μια τυπολογία των κρίσεων, επειδή όλες αυτές οι κρίσεις διαφέρουν μεταξύ τους όχι μόνο θεματικά, αλλά προπάντων στους τρόπους αντιμετώπισής τους. Και επιπλέον θα τόνιζα ότι η σημερινή κρίση της πανδημίας, η οποία μετατρέπεται σε οικονομικο-πολιτική κρίση και σε κρίση του κοινωνικού βιόκοσμου, τροποποιεί την έννοια: «κρίση» όπως τη γνωρίζαμε από τους προηγούμενους αιώνες.

Η νέα έννοια της κρίσης συνδέεται με δύο «πράγματα»: το ένα είναι η ριζική αλλαγή η οποία έχει συντελεστεί στην ιστορική διαδικασία της κοινωνικής εξέλιξης και το άλλο η ριζική διαφορετική δομή του πολιτικού Λόγου (Diskurs). Στο πρώτο ζήτημα αναφέρεται ο Αντώνης Λιάκος, με το ερμηνευτικό σχήμα του για τη μετάβαση από τα ζητήματα στις κρίσεις, αλλά και ο Γερμανός συνάδελφος και φίλος μου Ulrich Beck στο βιβλίο του με τον τίτλο: «Η μεταμόρφωση του κόσμου» (The Metamorphosis of the World, 2016). Εισάγει στη θεωρητικο-πολιτική προβληματική την έννοια της «κοινωνίας της διακινδύνευσης»: γερμανιστί Risikogesellschaft.

Υποστηρίζει ότι οι σύγχρονες κοινωνίες εξ αυτού ακριβώς του λόγου είναι κοινωνίες της διακινδύνευσης, δεν εξελίσσονται μέσω επαναστάσεων ή μεταρρυθμίσεων, αλλά μέσω ενός άλλου εξελικτικού μηχανισμού. Και αυτός ο μηχανισμός είναι η «μεταμόρφωση». Και εδώ ο όρος μεταμόρφωση αποκτά την επιστημολογική εγκυρότητά του και το κύριο χαρακτηριστικό του είναι ότι η μετάβαση από μία προγενέστερη σε μία επόμενη φάση της κοινωνίας επιτυγχάνεται μέσω της αναστοχαστικής επεξεργασίας της συσσωρευμένης γνώσης και των θετικών διαμεσολαβήσεων ανάμεσα στην εμπειρία και την επιστήμη.

Η νεωτερική κοινωνία είναι δημιούργημα των επαναστάσεων και οι σύγχρονες κοινωνίες των μεταρρυθμίσεων. Σε αυτήν την περίπτωση η «κρίση» δεν είναι μηχανισμός αποκατάστασης παθογενειών, αλλά ιστορική διαδικασία «μεταμόρφωσης του κόσμου». Ο Αντώνης Λιάκος με το θαυμάσιο κείμενό του θέτει τις βάσεις του αναστοχασμού για τα πράγματα της εποχής μας: για τις κρίσεις, για τις αλλαγές στον πολιτικό Λόγο, για τις ιστορικές διαδικασίες εξέλιξης της κοινωνίας μας, για τις μελλοντικές προοπτικές της. Γράφει χαρακτηριστικά: «Θα πρέπει να είμαστε έτοιμοι, σε διανοητική εγρήγορση, ώστε να αντιλαμβανόμαστε τις αλλαγές που πραγματοποιούνται κάτω από τα μάτια μας».

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης