Η πόλη και η έρημος

Κάθε πόλη αποκτά τη μορφή της από την έρημο στην οποία αντιτίθεται

Ιταλο Καλβίνο, Αόρατες πόλεις

Εάν η Despina στο δοκίμιο του Ιταλο Καλβίνο είναι η πόλη-όριο μεταξύ δύο διαφορετικών ερήμων, τα κέντρα υποδοχής και ταυτοποίησης προσφύγων στη Μόρια, στο Βαθύ, στη Βιάλ, αποτελούν σύγχρονες εκφάνσεις αρχέτυπων ορίων μεταξύ της ερήμου του πολέμου και εκείνης της κρίσης. Στην ουσία, όμως, αποτελούν ετεροτοπίες παρέκκλισης που η εξουσία χρησιμοποιεί ως προμηνύματα τιμωρίας για τον έλεγχο των προσφυγικών ροών.

Οπως η φυλακή που γεννήθηκε για την απομάκρυνση από την κοινότητα εκείνων των υποκειμένων που η εξουσία θεωρούσε απειλητικούς για αυτήν και για την ίδια την κοινότητα. Περισσότερο ο φόβος, συνδεδεμένος με τη διαφορετικότητα, την παρέκκλιση και την παραβατικότητα και λιγότερο οι υγειονομικοί λόγοι ήταν εκείνος που χωροθέτησε ιστορικά αρχιτεκτονικές τυπολογίες, όπως τα νοσοκομεία, τα φρενοκομεία, τις φάμπρικες και τις φυλακές περιμετρικά των πόλεων και διαμόρφωσε πολεοδομικά σχέδια, σταθερότυπα και αστικούς χώρους. Ο φόβος της εξουσίας και η επιθυμία της για μια κανονικότητα που αυτή θα ορίζει.

Επαληθεύεται έτσι το χαρακτηριστικό της σύγχρονης πόλης της «Αστικής Προηγμένης Ανισότητας», σύμφωνα με τον Wacquant[1] που εκφράζεται με μια διάχυτη δυστοπία στην πόλη, αποτέλεσμα μετάλλαξης και στρατιωτικοποίησης συγκεκριμένων περιοχών. Ανισότητα που από κοινωνιολογική άποψη εκφράζεται, όπως γράφει η Λ. Λεοντίδου, «…στο διττό σχήμα των προνομιούχων και των φτωχών» ή αλλιώς των εσωκλεισμένων και των αποκλεισμένων.

Μια άκρατη κοινωνική πόλωση και παραγωγή «ανθρώπινων απορριμμάτων», σύμφωνα με τον Zygmunt Bauman[2], που αποτελεί παρενέργεια της παγκοσμιοποίησης με άμεσο αντίκτυπο στην πόλη και στο μέλλον της, το οποίο και επαναπροσδιορίζει (βλ. εξέγερση στα παρισινά προάστια το 2005). Το χαρακτηριστικό αυτό είναι στενά συνδεδεμένο με την πλήρη μεταλλαγή του πολίτη σε καταναλωτή και την περιθωριοποίηση φυσικά όσων δεν μπορούν να εκπληρώσουν αυτόν τον ρόλο.

Η πραγματικότητα της καθημερινότητας αποκαλύπτει τη συνεχιζόμενη εκμετάλλευση της μετανάστευσης, την καταστρατήγηση της Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Μεταναστών και το πώς η κινητικότητα των μεταναστευτικών πληθυσμών μετασχηματίζουν τις κοινωνίες (πολυπολιτισμικότητα) παίζοντας ζωτικό ρόλο στην ανάπτυξη των τοπικών οικονομιών και ως φτηνή εργατική δύναμη και ως επιχειρηματικό πνεύμα σε ένα οικονομικό περιβάλλον κρίσης που επιτείνει την ανισοκατανομή αγαθών και υπηρεσιών.

Σε σύντομα χρονικά διαστήματα σχηματίζονται και απο-σχηματίζονται αστικές πραγματικότητες, παραγκουπόλεις, με υποτυπώδεις υποδομές περιμετρικά πόλεων και αυστηρά διαχωρισμένες χωρικά και κοινωνικά. Η διαφορετικότητα που συντηρείται από τον χωρικό διαχωρισμό χρησιμοποιείται τεχνηέντως για τη συστηματική προώθηση του πολιτισμικού ρατσισμού και τη δικαιολόγηση της ανεπάρκειας του νεοφιλελεύθερου μοντέλου.

Και εάν σήμερα οι πόλεις δεν εξαρτώνται όπως στον 17ο και 18ο αιώνα από ένα πολεοδομικό δίκτυο ή από ένα συγκεντρωτικό κράτος, δεν παύουν όμως να εξαρτώνται από την εξουσία του κεφαλαίου που οι επικαρπωτές της προσπαθούν να διαμορφώσουν στο ιστορικό διηνεκές, όπως και προνομιούχους και υπολειπόμενους χώρους, αλλά και ανθρώπους. Ο απώτερος σκοπός είναι το κέρδος της υπερσυσσώρευσης και το πεδίο η πόλη, δηλ. η μέγιστη δυνατή συγκέντρωση εργαζομένων και αγαθών.

Η νέα πολιτική για το μεταναστευτικό με τις κλειστές δομές βρίσκεται σε συνάφεια με την επιθυμία για «κανονικότητα» ή μάλλον «ομαλότητα». Είναι μια προσπάθεια ελέγχου και περιορισμού, αλλά και η πειραματική εφαρμογή ενός χωρικού μοντέλου αποκλεισμού που εντάσσεται πλήρως στο θραυσματοποιημένο, ατελείωτο, εφήμερο, μεταβαλλόμενο, υβριδικό, ιδιωτικοποιημένο, εξατομικευμένο και πολυκεντρικό χωρικό πλαίσιο που οργανώνει πια ο καπιταλισμός και η κυριαρχία.

Οι μικρές πόλεις των εμποροκιβωτίων (κοντέινερ) με την ελεγχόμενη είσοδο και έξοδο που θα δημιουργηθούν, θα προσομοιάζουν με το εβραϊκό γκέτο της Βενετίας του 16ου αιώνα, όπου οι φυλασσόμενες πόρτες εισόδου έκλειναν το βράδυ, ενώ οι φρουροί υποχρεωτικά πληρώνονταν από τους ιδίους τους αποκλεισμένους.

Θα εξελιχθούν σε μόνιμες και διαρκώς διογκούμενες πόλεις-φυλακές μη πολιτών ή σε κέντρα ελέγχου περιορισμένου αριθμού προσφύγων; Ποια έρημος είναι καλύτερη;

Μονάχα η επανασύνδεση με τα ανθρωπιστικά μας αντανακλαστικά θα μας κάνει να υπερβούμε την έρημο.

[1] L.Wacquant, (2006), Parias urbains. Ghetto, banlieues, etat, Editions La Decouverte, Paris

[2] Z.Bauman, (2005), Σπαταλημένες ζωές. Οι Απόβλητοι της Νεοτερικότητας, Κατάρτι

* δρ Αρχιτεκτονικής ΕΜΠ